Στράτης Μυριβήλης, Ζωή Εν Τάφω
Το «Ζωή εν Τάφω» του Στράτη Μυριβήλη είναι ένα έργο που μιλάει για τον πόλεμο δίνοντας μηνύματα για την Ειρήνη και τη φιλία, είναι ένα αντιπολεμικό μυθιστόρημα που κατακλύζεται από το μαύρο πέπλο του θανάτου και του πολέμου, μα κάθε του λέξη είναι μια δυνατή φωνή για την Ειρήνη.
Πώς είναι να βρίσκει κάποιος ένα κομμάτι της ζωής σου σε ένα γυλιό -σάκος στρατιωτικός- σαν απομεινάρια γραμμένα στη στιγμή της ανάγκης; Αυτό είναι ο πόλεμος. Και τα γράμματα που δε στάλθηκαν ποτέ ή οι μικρές προσωπικές αναφορές, εξομολογήσεις καρδιάς, είναι η ειρήνη που κρύβει μέσα του κάθε στρατιώτης που προσπαθεί να τηρήσει το χρέος του στην πατρίδα του και να αντιδράσει σε κάθε πολεμική θηριωδία.
Γράφει η Σοφία Σιγάλα
Αυτό είναι και το θέμα του αντιπολεμικού μυθιστορήματος του Στρατή Μυριβήλη, Ζωή Εν Τάφω. Κι αν γράφω σήμερα αυτό το κείμενο δεν είναι για να αναλύσω τη δομή και τη μορφή του σπουδαίου έργου, αλλά για να σταθώ στην αντιπολεμική του χροιά και μηνύματα.
«Τούτα τα τετράδια βρεθήκανε μέσα στο γελιό του Αντώνη Κωστούλα. Τόνε θυμήθηκα τόσο ζωηρά και καθαρά κείνο τον αψηλό μελαχροινό φοιτητή με το μακρουλό πρόσωπο και τα φουντωμένα μαλλιά! Κάηκε κατά λάθος μέσα στα βουλγαρικά χαρακώματα που πατήσαμε… Είναι βαρύ πράμα να ‘χετε μέσα σας έναν πεθαμένο που γυρεύει να μιλήσει και να του σφαλνάτε με την απαλάμη το στόμα. Γνέφει και κάνει παρακαλεστικά νοήματα προς την καρδιά σας απ’ το υπερπέραν. Θέλει να εκφραστεί. Ας μου συχωρεθεί τούτο το βιβλίο, γιατί μου είναι μια προσωπική απολύτρωση…»
Ζωή Εν Ταφω, στρατη μυριβηλη
Ο Αντώνης Κωστούλας είναι το εργαλείο που βρίσκει ο Στρατής Μυριβήλης για να εξιστορήσει τη θηριωδία του πολέμου. Ο Μυριβήλης παίρνει τη μορφή ενός μεγαλοϊδεάτη εθνικιστή που, μέσα από τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στον οποίο και έλαβε μέρος, σε έναν ειρηνιστή που γράφει επιστολές σε μορφή ημερολογίου στην αγαπημένη του. Ο Μυριβήλης είναι ο Κωστούλας και με την πρωτοπρόσωπη γραφή μέσω ενός ήρωα, δίνει τη δική του όψη για τον πόλεμο. Τις σκληρές στιγμές στα χαρακώματα, τον φόβο σε κάθε στιγμή της ζωής ενός στρατιώτη, τον θάνατο και την ωμότητα, τις όμορφες εικόνες που έζησε στη Λέσβο, το νησί του, και συμπεραίνει πως ο πόλεμος δεν κάνει ήρωες, αλλά ασταθείς ψυχικά επιζήσαντες (όπως συνέβει στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφού για πρώτη φορά οι στρατιώτες ήρθαν σε επαφή με χημικά όπλα).
Να λοιπόν! Το Ζωή Εν Τάφω μιλάει για τον Μεγάλο Πόλεμο. Εκείνον που οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες, στις αρχές του 20ου αιώνα, ξεκίνησαν. Ανεπτυγμένες βιομηχανικά, σε εξέλιξη και αναμενόμενη πρόοδο, χρειάζονταν πρώτες ύλες και ενεργειακές πηγές, καινούριες αγορές για να πειραματιστούν και πουλήσουν τα καινούρια «αγαθά» τους. Έτσι, σιγά σιγά, στον πόλεμο αυτόν μπήκαν κι άλλες χώρες, που δεν περίμεναν τίποτα από όλα αυτά. Οι αφορμές δόθηκαν με αιτιολογία εδαφικές διαφορές. Έτσι γίνονται οι πόλεμοι. Είτε στον Αρχαίο Κόσμο είτε στον 20ο αιώνα είτε σήμερα. Τα αίτια και τα αποτελέσματα είναι ακριβώς τα ίδια.
Ο πόλεμος αυτός στον οποίο παίρνει μέρος ο Κωστούλας δεν είναι ένας κοινός πόλεμος, όπως μέχρι τώρα γνώριζε. Το ανακαλύπτει στην πορεία και το εξομολογείται στην αγαπημένη του. Ο πόλεμος αυτός έχει στόχο τους πάντες. Εχθρούς και φίλους. Δε χρειάζεται θάρρος και τόλμη, αλλά πανουργία, διπλωματία, αντοχή και υπομονή. Ο πόλεμος αυτός έχει σκοπό την τελική εξόντωση όλων με σύγχρονη τεχνολογία, ακριβής και ολική καταστροφή.
Το μυθιστόρημα Ζωή Εν Τάφω είναι το πρώτο αντιπολεμικό μυθιστόρημα που στέλνει το μήνυμα της ειρήνης μέσα από περιγραφές φρικιαστικές, απόκοσμες και ωμές. Δε φείδεται βιαιότητας και ρεαλισμού, αλλά με το νοσταλγικό του ύφος για την ήρεμη καθημερινότητα και τις ειρηνικές στιγμές, την άμεση έξυπνη φανταστική επικοινωνία με την αγαπημένη του, στέλνει ένα μήνυμα ειρήνης και σύμπνοιας, συνεννόησης και καταδίκης κάθε πολεμικής σύρραξης. Είναι αντιπολεμικό και, μέσα από την οδύνη και την αποκάλυψη της φρίκης, παραινεί για την Ειρήνη. Γιατί μόνο αυτή μπορεί να εξελίξει και να αγωνιστεί για οτιδήποτε δίκαιο σε αυτόν τον κόσμο.
«Η ρόδα του πολέμου γυρίζει χωρίς να βιάζεται, απελπιστικά αργά. Έχει τη σίγουρη και αδυσώπητη κίνηση των φυσικών νόμων. Είναι ένα τεράστιο ζο με δόντια σιδερένια, μασά με απάθεια τη σπαρταριστή ανθρώπινη σάρκα. Όλο φρέσκια κι ανθισμένη σάρκα».
«Θέλω να βγάλω το κεφάλι ψηλά από το προπέτασμα, να ιδώ πέρα. Αν μπορούσα μάλιστα θα καβαλίκευα το χαράκωμα. Ακουμπώ το μπαστούνι στο τοίχωμα, σηκώνουμαι στη μύτη της αρβύλας του γερού μου ποδιού και γαντζώνω τα δάχτυλα στους γεώσακους που ‘ναι πάνω πάνω. Ένας απ’ αυτούς λιώνει με μιας κι αδειάζει τον άμμο του πάνω μου. Λοιπόν τότες έγινε μιαν αποκάλυψη! Μόλις ξεφούσκωσε αυτό το σακί, χαμήλωσε η καμπούρα του και ξεσκέπασε στα μάτια μου μια μικρήν ευτυχία. Αχ, μου ‘καμε τόσο καλό στην ψυχή, λίγο ακόμα και θα πατούσα μια τσιριξιά χαράς.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ Α’ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΠΑΡΟΥΝΑ
Ήταν ένα λουλούδι εκεί! Συλλογίσου. Ένα λουλούδι είχε φυτρώσει εκεί μέσα στους σαπρακιασμένους γεώσακους. Και μου φανερώθηκε έτσι ξαφνικά τούτη τη νύχτα που ‘ναι γιομάτη θάματα. Απόμεινα να το βλέπω σχεδόν τρομαγμένος. Τ’ άγγισα με χτυποκάρδι, όπως αγγίζεις ένα βρέφος στο μάγουλο. Είναι μια παπαρούνα. Μια τόση δα μεγάλη, καλοθρεμμένη παπαρούνα, ανοιγμένη σαν μικρή βελουδένια φούχτα…
— Καληνύχτα… καληνύχτα και να ‘σαι βλογημένη.
Γύρισα γρήγορα στ’ αμπρί. Ας μπορούσα να κάμω μια μεγάλη φωταψία… Να κρεμάσω παντού σημαίες και στεφάνια! Άναψα στο λυχνάρι τέσσερα φιτίλια και τώρα πασχίζω να τη χωρέσω εδώ μέσα, μέσα σε μια τόσο μικρή γούβα, μια τόσο μεγάλη χαρά. Η ψυχή μου χορεύει σαν μεγάλη πεταλούδα. Χαμογελώ ξαπλωμένος ανάσκελα. Κάτι τραγουδάει μέσα μου. Τ’ αφουκράζουμαι. Είναι ένα παιδιάστικο τραγούδι:
Φεγγαράκι μου λαμπρό…
Στις 30 Ιουνίου του 1892 γεννιέται ο Στράτης Μυριβήλης.
About the Author
