Λίγες και μία νύχτες: Ο Ισίδωρος Ζουργός αναμετριέται με τον ήρωά του

Ιστορικό μυθιστόρημα το «Λίγες και μία νύχτες», του Ισίδωρου Ζουργού, μια ιστορία αγάπης που γεννιέται, μεγαλώνει και «παραδέρνει» μέσα στις σελίδες ενός βιβλίου; Ο Ισίδωρος Ζουργός αποκαλύπτεται ως συγγραφέας μέσα από τη ζωή του ήρωά του Λευτέρη Ζεύγου ή Ευγένιου Ζιρντό. Ο συναρπαστικός βίος του ήρωα μπλέκεται ευρηματικά με τη Θεσσαλονίκη του χθες και της νεότερης εποχής, αλλά και την πορεία της Ελλάδας και της Ευρώπης στον  20ο αιώνα. 

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Ο Λευτέρης Ζεύγος, γιος ενός κηπουρού στην οθωμανική Θεσσαλονίκη, βρίσκεται, με τη βοήθεια της μοίρας, στη βίλα Αλλατίνι, στη λεωφόρο των Εξοχών,  όταν ένοικος της ειναι ο έκπτωτος σουλτάνος Αμπντούλ Χαμϊτ. Ο εντεκάχρονος Λευτέρης γοητεύεται από τη Μίρζα, κόρη ενός πλούσιου ντονμέ, οικονομικού σύμβουλου του σουλτάνου. Το κορίτσι  αναγκάζεται να  επισκέπτεται τη θρυλική βίλα που τον φιλοξενεί, κι εκείνος της εξιστορεί τη ζωή του κατά τη διάρκεια απόκοσμων και μυστηριακών βραδιών.  

Μετά τον θάνατο του πατέρα του γίνεται εκειίνος κηπουρός στο σπίτι της αγαπημένης του. Η ευστροφία,  η γνώση των γλωσσών που μιλιούνται στη Σελανίκ, αλλά και ο συγχρωτισμός του με τον αθέατο και σκοτεινό  κόσμο της πόλης, τον φέρνουν κοντά στον Αλμπερέν μπέη, πατέρα της Μίρζα, και ακόμα πιο κοντά στο κορίτσι των ονείρων του. 

Όλα ανατρέπονται όταν ο πατέρας της Μιρζα ανακαλύπτει την ανάρμοστη, κοινωνικά και ηθικά,  σχέση τους. Ο Λευτέρης βρίσκεται στη δίνη του πολέμου αντιμέτωπος με την πρόκληση να αλλάξει τη ζωή του. Έτσι ξεκινάει ένα ταξίδι κυκλικό με αφετηρία τη Σελανίκ, πορεία προς την Ουκρανία, τη Μασσαλία, το Παρίσι, την Αμβέρσα και κατάληξη στη Θεσσαλονίκη. 

Ο Μ. Καραγάτσης, όταν ρωτήθηκε για το πώς δημιουργείται ένα σπουδαίο μυθιστόρημα, αφηγήθηκε μια συνηθισμένη ιστορία αγάπης σαν αυτές που διαβάζονται στα περιοδικά με ρομάντζα. Ο  συνομιλητής του τον ειρωνεύτηκε και ο Καραγάτσης αποκρίθηκε: Μόλις σου διηγήθηκα την Άννα Καρένινα”. 

 Ο Ισίδωρος Ζουργός,  με δεξιοτεχνική μαεστρία, χτίζει με το δικό του οικείο συγγραφικό μοτίβο μια ιστορία πολύπλευρη, ιδωμένη από διαφορετικές ανθρώπινες γωνίες. Έτσι ο αναγνώστης κάνει ένα ταξίδι, εγκιβωτισμένος  σε ένα μακρύ ιστορικό πλαίσιο, στον κόσμο της ανθρώπινης ψυχής, στα όνειρα, τα διλήμματα, την πορεία της ανθρώπινης ζωής, 

Ο ήρωας του, Λευτέρης Ζεύγος ή Ευγένιος Ζιρντό, είναι μια συγγραφική έμπνευση προκλητική αναγνωστικά. Η ιδέα που διαχέεται στο έργο συνοψίζεται σε μια φράση: “Πώς είναι η ανυπαρξία, Βάσια; Πώς είναι να μην είσαι;” Δύο είναι οι άξονες αναφοράς. Στον έναν είναι ο ήρωας που διχάζεται παλεύει, έρχεται αντιμέτωπος με τις αποφάσεις του, γίνεται έρμαιο της μοίρας, στα καπρίτσια, στις προκλήσεις στις οποίες βρίσκεται αντιμέτωπος. Η έξοχη όμως ανατροπή είναι ο δεύτερος άξονας. Εκεί ο συγγραφέας καταβυθίζεται στη δική του υπόσταση. Το «μία και λίγες νύχτες» είναι μια  ευφυής «στιχομυθία » μεταξύ ήρωα και συγγραφέα. Ο Ζουργός αποκαλύπτει και αποκαλύπτεται.  Ο ήρωας γίνεται ένα πρόσωπο αληθινό που εξομολογείται και εξομολογεί εκείνον που τον δημιουργεί. Τα “στάσιμα» που παρεμβαίνουν στη ροή της αφήγησης είναι ο χρόνος του δημιουργού με το δημιούργημά του. Όταν ο αναγνώστης υπεισέρχεται στην αφήγησή ξανά ανακαλύπτει, γίνεται συμμέτοχος στο στήσιμο μιας ιστορίας, μιας υπόστασης. Το αποτέλεσμα είναι γοητευτικό γεμάτο συγκίνηση και μια αίσθηση καθησυχασμού. 

Με «τεχνάσματα», που αποδεικνύουν τη συγγραφική του ευχέρεια και ωριμότητα, ο Ζουργός οικοδομεί μια προσωπικότητα, έναν ήρωα αλληγορικό, ταξιδευτή της ανθρώπινης ψυχής. Αλληλογραφεί με τον Βασίλι Κάρλοβιτς Γιούγκερμαν την ίδια στιγμή που ταυτίζεται με τον χαρακτήρα του ήρωα του Καραγάτση. Γνωρίζει γυναίκες  -δεν γίνονται ποτέ γυναίκες της ζωής του- με την ομορφιά, τη γοητεία, τον χαρακτήρα και την τραγικότητα των θηλυκών του Φινλανδού ήρωα. Διατηρεί τη γοητεία και τη μυστικότητα του «Υπέροχου Γκάτσμπυ» -άλλωστε όλοι βιώνουν την ίδια εποχή-. Αναρριχάται και αποκτά πλούτο από έναν ντονμέ, εξισλαμισμένο Εβραίο, διδάσκεται από τον Ζαχάρωφ, τον μεγαλύτερο έμπορο όπλων και αποκτά κύρος κι επιφάνεια. Διχάζεται γιατί πολεμά με την υπόσταση του και την ταυτότητα που κουβαλάει. Πρόκειται για έναν ήρωα αντισυμβατικό, τραγικό, «επίγειο» αλλά και στοιχειό.  

Θα ήταν άδικο, ίσως και άκομψο να καταταχθεί αυτό το έργο σε κάποια κατηγορία. Ο αναγνώστης θα πρέπει να αποφασίσει μόνος του ποια από τις πτυχές του διακρίνει πρώτη και τον οδηγεί στη συνέχιση της ιστορίας. ‘Όποια όμως και αν είναι η ερμηνεία της σκέψης και του σκοπού του συγγραφέα το «Μία και μια νύχτες”»θα συγκαταλέγεται στην κατηγορία των σπουδαίων έργων.