Καπετάν Μιχάλης
Ο Καπετάν Μιχάλης είναι ο πατέρας του. Ντυμένος στα μαύρα και αξύριστος, κλεισμένος στον εαυτό του και τον τρόπο που βλέπει τα πράγματα, κάνει τάμα να μείνει έτσι μέχρι να ελευθερωθεί η Κρήτη από τους Τούρκους. Ο Καζαντζάκης διηγείται τη ζωή του πατέρα του, μέσα από τα δικά του μάτια, ως μικρό παιδί, και καταφέρνει να αναδείξει άρτια ένα ιστορικό και φιλοσοφικό γίγνεσθαι, μια πραγματικότητα και την ίδια τη ζωή του. Ο Καπετάν Μιχάλης είναι ένας ήρωας που οδηγείται από την απαντοχή της ελευθερίας και παλεύει με τους δαίμονες του· ένα χαρακτηριστικό που έχουν όλοι οι ήρωες του Καζαντζάκη.
Γράφει Η Σοφία Σιγάλα
Ο Νίκος Καζαντζάκης πάλεψε για να ανακαλύψει το χρέος του απέναντί της κι εκείνη του αποκαλύφθηκε και τον έκανε θεματοφύλακά της. Αν σου γράψω τη βιογραφία του θα είναι άδικο για εκείνον, μιας και ένα στεγνό βιογραφικό δε θα ταίριαζε σ΄ εκείνον που έκανε μυθιστόρημα τρανό και μεγαλειώδες τις ρίζες και τα πατρογονικά του. Ίσως γιατί πίστεψε πως ο καλύτερος τρόπος να αποκαλυφθεί είναι μέσα από τις ιστορίες που γεννούσε. Κι έτσι, έγραψε τον Καπετάν Μιχάλη.
Το μεγάλο του ερωτηματικό, το δίλημμα που θέτει σε αυτό του έργο είναι αν τελικά ο άνθρωπος πρέπει να μάχεται για τον σκοπό του έως το τέλος ή να παραδίνεται μπροστά στο τετελεσμένο. Αυτό είναι το βασικό θέμα του Καζαντζάκη σχεδόν σε όλο το συγγραφικό έργο του. Ο ίδιος εξηγεί:
«Όταν άρχισα τώρα στα γεράματα να γράφω τον Καπετάν Μιχάλη, ο κρυφός μου σκοπός ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντας το με λέξεις, τ’ όραμα του κόσμου όπως το πρωταντίκρισαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια. Κι όταν λέω τ’ όραμα του κόσμου, θέλω να πω το όραμα της Κρήτης. Δεν ξέρω τι γίνουνταν, την εποχή εκείνη, στ’ άλλα παιδιά της λευτερωμένης Ελλάδας· μα τα παιδιά της Κρήτης ανάπνεαν έναν αέρα τραγικό στα ηρωικά και μαρτυρικά χρόνια του Καπετάν Μιχάλη, όταν οι Τούρκοι πατούσαν ακόμα τα χώματα μας και συνάμα άρχιζαν ν’ ακούγονται να ζυγώνουν τα αιματωμένα φτερά της Ελευτερίας. Στην κρίσιμη αυτή μεταβατική στιγμή, τη γεμάτη πυρετό κι ελπίδες, τα παιδιά της Κρήτης γίνουνταν γρήγορα άντρες· οι ανύπνωτες έγνοιες των μεγάλων γύρα τους για την πατρίδα, για τη λευτεριά, για το Θεό που προστατεύει τους Χριστιανούς, για το Θεό που σηκώνει το σπαθί του να διώξει τους Τούρκους, κατασκέπαζαν τις συνηθισμένες χαρές και στεναχώριες του παιδιού».
Η δράση του μυθιστορήματος εκτυλίσσεται στα 1889 στην Κρήτη, όπου οι υπόδουλοι Έλληνες επιχειρούν με έναν καινούριο ξεσηκωμό να ελευθερωθούν από τον τουρκικό ζυγό. Ο Καζαντζάκης απεικονίζει το δράμα που συνεπαίρνει έναν ολόκληρο λαό, δίνοντας σε κάθε φάση του και μια ένταση που καθιστά αξέχαστα όλα τα επιμέρους επεισόδια, στο μεγαλύτερο μέρος τους τραγικά Στην πόλη του Ηρακλείου, στο “Μεγάλο Κάστρο”, και στα περίχωρά του, ο Καζαντζάκης δίνει σάρκα και οστά σε όλα τα πρόσωπα και τις κοινωνικές προεκτάσεις τους, Αποτυπώνει με ρεαλισμό, και σχεδόν φωτογραφικά, όλα όσα καθορίζουν την εποχή εκείνη και όσοι ζουν στο πλαίσιο του αποκαλύπτονται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη σαν άνθρωποι που γνωρίζουμε από πάντα. Ένας όμως είναι υπεράνω όλων, λάμπει μες στην σκοτεινιά του, ανατρέπει κι ανατρέπεται μέσα σε ένα ασφυκτικό καθεστώς· ο Καπετάν Μιχάλης.
Είναι γιος του Καπετάν Σήφακα, ενός ακμαιότατου εκατοχρονίτη που, κατά τη μακρά ζωή του, έχει δει την Κρήτη να ξεσηκώνεται εφτά φορές, να λούζεται ξανά και ξανά στο αίμα και να ξαναπέφτει στην οθωμανική κυριαρχία. Ενώ ο γέροντας βάζει να τον μάθουν το αλφάβητο για να μπορέσει να γράψει τις μοιραίες και προφητικές λέξεις: “ελευτερία ή θάνατος”, ο Καπετάν Μιχάλης, τον οποίον όλοι αγαπούν και φοβούνται, τίθεται επικεφαλής της εξέγερσης. Όμως, ένας ακαταμάχητος δαίμονας, για τον οποίο ο ίδιος νιώθει ντροπή, τον σπρώχνει να εγκαταλείψει για λίγο τη θέση του στον αγώνα. Ξεπληρώνει, ωστόσο, αυτή την ενοχή μαχαιρώνοντας την επίμαχη γυναίκα και θυσιάζοντας τη ζωή του για τη δόξα της αθάνατης Κρήτης. Παρ’ όλ’ αυτά, κανένα από τα πρόσωπα του βιβλίου δεν είναι τόσο ισχυρά και σταθερά παρόντα στην αφήγηση, όσο η Κρήτη, το άγριο νησί που νικά την “Τουρκιά” με τον πόνο της. Όλα τα κεφάλαια -και είναι αρκετά- αυτού του έργου είναι ντυμένα με ωμότητα, βία, σχέσεις φόβου και τρόμου, κάποιες αποτρόπαιες και δυσβάσταχτες μερικές φορές, αλλά χωρίς να χάνουν στιγμή τη λογοτεχνική τους αξία και αισθητική. Βαθιές ιδεολογικές και φιλοσοφικές έννοιες, πλούσια λαογραφικά και εθιμοτυπικά στοιχεία, ρεαλισμό για μια εποχή που βρίθει από σκοτεινιά και αίμα, χωρίς αξία στην ανθρώπινη ζωή. Πρόσωπα άγρια, ζυμωμένα με τον τόπο και τις συνθήκες που επικρατούν, με πονηριά. Γκροτέσκες φιγούρες που εκφράζουν το κακό, το άσχημο, το απάνθρωπο και το κωμικό σε ένα συνονθύλευμα παθών και κρυφών επιθυμιών, με απωθημένα κατάλοιπα, με μοιρολατρικές νοοτροπίες και ηρωισμό που μετατρέπεται σε εμμονή και τρέλα.
Η σχέση που αντικρούεται σε όλο το μυθιστόρημα είναι του καλού και του κακού, του δίκαιου και του άδικου. του σωστού και του λάθους, της μάχης και της παράδοσης. Το τέλος μετέωρο. Ο Καπετάν Μιχάλης, λίγο πριν το τέλος του, αναφωνεί «λευτεριά ή…» κι έτσι αναιρεί μέχρι τέλος το «Ελευθεριά ή Θάνατος», μιας και συνεχίζει την ατομική πορεία προς την ολοκλήρωση της ταυτότητάς του και των ιδανικών του· πεθαίνει σε έναν αγώνα χωρίς σωτηρία, κάνοντας το αδύνατο δυνατό. Δεν τρομάζει μπροστά στον θάνατο και δεν υποτάσσει την ψυχή του στα ευτελή συναισθήματα του φόβου ή της δειλίας. Έτσι υπερβαίνει τον ανθρώπινο κόσμο και μετουσιώνεται σε ιδεατό ήρωα. Στην ουσία, δεν προδίδει ποτέ τις αρχές και τα πιστεύω του.
Στις 18 Φεβρουαρίου του 1882 γεννιέται ο Νίκος Καζαντζάκης.
About The Author
