Η τιμή και το χρήμα, Κωνσταντίνος Θεοτόκης
Το «Η τιμή και το χρήμα» είναι ένα από τα πιο διάσημα διηγήματα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη. Ο άλλος, πολύ εύστοχος τίτλος του είναι το «Ανάθεμα τα τάλαρα». Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης είναι ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Επτανησιακής σχολής και ήταν εκείνος που καθόρισε με τον τρόπο του τον όρο του κοινωνικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα. Ένας άνθρωπος με βαθιά και συνεχή μόρφωση, γνώστης πολλών ξένων γλωσσών, αλλά και ξεχασμένων (αρχαία περσικά, σανσκριτικά, αρχαία εβραϊκά και αρχαία ελληνικά), κατάφερε να εντρυφήσει σε πολιτισμούς και άλλες μορφές αντίληψης και διανόησης.
Γράφει η Σοφία Σιγάλα
Στην Κέρκυρα, σε ένα προάστιο της, το Μαντούκι, διαδραματίζεται μία ιστορία. Είναι δύο γυναικών: Της Επιστήμης, εργάτριας σε υφαντουργία, φτωχιάς, με έναν άντρα αδιάφορο και μεθύστακα, που έχει τέσσερα παιδιά κι ένα κομπόδεμα με χρήματα μαζεμένα με ιδρώτα και αίμα. Κι από την άλλη της Ρήνης, θυγατέρας της Επιστήμης, που μπλέκει με τον Ανδρέα, ξεπεσμένο αριστοκράτη και προικοθήρα. Ο Ανδρέας ζητάει παράλογα χρήματα για να παντρευτεί τη Ρήνη, γνωρίζοντας πως η μάνα της έχει κομπόδεμα. Η δίκαιη μάνα, όμως, η Επιστήμη, δε θέλει να αδικήσει τα άλλα της παιδιά και υπόσχεται στη Ρήνη το μερίδιό της. Η κόρη της, τρελά ερωτευμένη και άμυαλη, φεύγει από το πατρικό της σπίτι και χάνει την τιμή της, χωρίς να την παντρευτεί ο Ανδρέας. Ο υποψήφιος γαμπρός τώρα μπορεί άνετα να εκβιάζει για τα χρήματα που θέλει προίκα, ζητώντας τα από την πεθερά του, προκειμένου να γίνει ο γάμος. Όμως η Επιστήμη είναι ανένδοτη. Μόνο το μερίδιο που δικαιούται η Ρήνη θα δώσει στον Ανδρέα. Όταν η Ρήνη μένει έγκυος και η μάνα της μαθαίνει πως ο Ανδρέας θα την αφήσει για να παντρευτεί μια άλλη κοπέλα, με τριπλάσια προίκα, η μάνα υποχωρεί και, μπροστά στον κίνδυνο της κοινωνικής κατακραυγής, προσφέρει όλο της το κομπόδεμα, ό,τι έχει μαζέψει ως εκείνη τη στιγμή. Όμως η Ρήνη, που είναι παρούσα στο τελικό «παζάρι» για την αγάπη της, αρνείται να παντρευτεί τον Ανδρέα και ν’ αδικηθούν τ’ αδέλφια της και τον χωρίζει, εγκαταλείποντάς τον.
Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης έθιξε ένα σοβαρό ζήτημα μέσα από αυτό το διήγημα. Τη σαθρή κοινωνία πάνω στην οποία χτίζονται οι ζωές των ανθρώπων. Το οικονομικό συμφέρον ή, σε γενικότερο πλαίσιο το συμφέρον, και την αλλοτρίωση του χαρακτήρα, που κατευθύνουν τις πράξεις και τα συναισθήματά του. Πιο ειδικά, σε αυτό το διήγημα του Θεοτόκη γίνεται αναφορά για την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας. Μέσα από το διήγημα αναδύεται το πρότυπο μιας γυναίκας που υποτάσσεται από την αρχή στις οικονομικές απαιτήσεις του γαμπρού, όσο υψηλές και αν είναι. Τα υψηλά ιδανικά, αλλά και τα ευγενή συναισθήματα γίνονται βορά στο κέρδος. Αν και η σιόρα Επιστήμη, η μητέρα της Ρήνης στο τέλος ενδίδει, προκειμένου να σώσει την τιμή της κόρης της -σε αυτό το σημείο διαφαίνονται τα μικροσυμφέροντα που εξευτελίζουν κάθε αξία στη ζωή- στο τέλος η άρνηση της Ρήνης αφήνει ένα αισιόδοξο μήνυμα, αφού διαφαίνεται ότι ορισμένες αξίες μπορούν να παραμείνουν άφθαρτες και αλώβητες από τη γενικευμένη εξαχρείωση.
Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης είναι ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Επτανησιακής σχολής και ήταν εκείνος που καθόρισε με τον τρόπο του τον όρο του κοινωνικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα. Ένας άνθρωπος με βαθιά και συνεχή μόρφωση, γνώστης πολλών ξένων γλωσσών, αλλά και ξεχασμένων (αρχαία περσικά, σανσκριτικά, αρχαία εβραϊκά και αρχαία ελληνικά), κατάφερε να εντρυφήσει σε πολιτισμούς και άλλες μορφές αντίληψης και διανόησης. Δεν έπαψε ποτέ να μορφώνεται. Οι επιρροές του από ποικίλες πηγές, τον εξέλιξαν από έναν φανταστικό μυθοπλάστη, σε έναν άρτιο εκπρόσωπο της ρεαλιστικής πεζογραφίας. Ο Νουμάς, ένα μαχητικό περιοδικό της εποχής, θα γίνει το βήμα από το οποίο, ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης θα γνωστοποιεί τα έργα του. Ο Νουμάς θα είναι ένα «μετερίζι» της καινούριας γλώσσας, της δημοτικής, και κατά συνέπεια μιας νέας μορφής αντίληψης για την εκπαίδευση, το κοινωνικό γίγνεσθαι και της μορφής που θα πάρει η Λογοτεχνία.
Ο Θεοτόκης θα εξελιχθεί σε έναν ηθογράφο με λαογραφική κατεύθυνση. Οι «Κορφιάτικες Ιστορίες» αντιπροσωπεύουν την απήχηση της συγγραφικής του μετεξέλιξης. Σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί πισωγύρισμα στη συγγραφική του ταυτότητα η νέα μορφή των ιστοριών του. Είναι ένας συγγραφέας με επιδράσεις από την Ευρώπη, την εποχή που κάνουν την εμφάνισή τους ο σοσιαλισμός και τα ρεύματα του νατουραλισμού και του ρεαλισμού. Έτσι, διαμορφώνεται η συγγραφική του ταυτότητα και σήμερα έχουμε μια σημαντική κληρονομιά εξαιρετικών λογοτεχνικών έργων του.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΚΕΦ. 13 (τέλος), σελ.110, Η Τιμή και το Χρήμα
Όχι! του είπε μ΄ απόφαση. ”εδώ είναι ο χωρισμός μας. Θα πάω σε ξένα μέρη, σε ξένον κόσμο, σ΄ άλλους τόπους θα δουλέψω για με και για να κουναρίσω το παιδί που θα γεννηθεί. Θα μου δώσει η μάνα γράμματα για να βρω αλλού εργασία· θα τα πάρει από τις κυράδες της. Όχι δεν έρχομαι! Είμαι δουλεύτρα, ποιόνε έχω ανάγκη;” Κι έπειτα από μια στιγμή, σαν να απαντούσε σε κάποια της σκέψη, εξαναφώναξε: ΄΄Δεν έρχομαι! Δεν έρχομαι…”
Ο Αντρέας την εκοίταξε ξεταστικά κ΄ εκατάλαβε πως όλα τα λόγια θα ΄ταν χαμένα.
΄΄Ανάθεμα τα τάλαρα!” εφώναξε πάλι απελπισμένος. ”Πάει η ευτυχία μου!΄΄ Και βγήκε στον δρόμο
Η αξιοπρέπεια και το ήθος δεν έχουν τιμή. Δεν εξαργυρώνονται με την ευτελή ύλη, δεν παζαρεύουν και πάντα κρατούν την υψηλότερη θέση στην πυραμίδα αυτής της κοινωνίας, στο πέρασμα των χρόνων. Κι αν κάποιοι εξαγοράζουν την τιμή τους, είναι για να επιβεβαιώνουν τον κανόνα του έντιμου βίου, που έχει πόνο, και μόχθο σκληρό.
Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης γεννιέται στην Κέρκυρα στις 13 Μαρτίου του 1872.
About The Author
