Όταν πάγωσε ο Βόσπορος, Μαίρη Μαγουλά, κριτική
Τον Φεβρουάριο του 1925 η Πόλη έζησε μια από τις πιο ψυχρές περιόδους της Ιστορίας της. Τότε, μετά από πολλά χρόνια, πάγωσε ο Βόσπορος και οι ζωές των ηρώων σταμάτησαν για μια στιγμή· τόσο ώστε να ξεκινήσει ο μίτος μιας ιστορίας που θα ακολουθήσουν με τίμημα την ίδια τη ζωή τους.
Η Μαίρη Μαγουλά γράφει ένα μυθιστόρημα βαδίζοντας στα χνάρια των ηρώων της. Ο αναγνώστης παίρνει μέρος σε μια μυσταγωγική συνάντηση συναισθημάτων, χαρακτήρων, και κατακλύζεται από τα διλήμματα που βιώνουν οι ήρωές της. Ταυτόχρονα ανακαλύπτει τη θρυλική Κωνσταντινούπολη, την Πόλη. Σεργιανάει στα σοκάκια της, παίρνει μέρος στις χαρές και τις λύπες των λαών που ζουν σε αυτήν. Κοινωνάει τα πάθη, την Ιστορία της, τα πολύτιμα απομεινάρια της, τις γεύσεις και τα αρώματά της.
Η ιστορία
Το Simplon-Orient-Express που έρχεται από το παρίσι στην Πόλη σταματάει στο Τσερκέσκιοϊ λόγω της σφοδρής χιονόπτωσης. Μέσα στο πολυτελές τρένο βρίσκονται, μεταξύ άλλων, δυο κοπέλες με ένα μωρό, μια σεβάσμια υψηλής κοινωνικής τάξης γυναίκα και ένας Αρμοστής με τη συνοδό του, μια πανέμορφη κοπέλα. Η καθυστέρηση και οι δύσκολες συνθήκες δείχνουν τις πρώτες ενδείξεις σχετικά με τα πρόσωπα που θα απασχολήσουν στη συνέχεια των αναγνώστη.
Στην Πόλη το χιόνι και οι χαμηλές θερμοκρασίες προκαλούν έκπληξη σε όλους. Ο Βόσπορος έχει παγώσει, ένα φαινόμενο που δεν έχουν ξαναδεί. Ο Εμίλ και η Λόρα, Φραγκολεβεντίνοι κάτοικοι του τόπου περνάνε δύσκολες ώρες. Ο Εμίλ είναι άνεργος, ο Εβραίος ιδιοκτήτης του απαρτεμάντ που διαμένουν τους πιέζει να πληρώσουν και τους απειλεί πως θα τους πετάξει έξω. Το μωρό που κρατάει στα χέρια της η Λόρα είναι σε δεινή θέση, πεινασμένο και ταλαιπωρημένο. Ο Εμίλ, χωρίς ελπίδα και αποκαρδιωμένος για την εξέλιξη της ζωής τους αφήνει το μωρό στα σκαλοπάτια της Αγίας Τριάδας Σταυροδρομίου, με την ελπίδα πως εκείνο θα έχει καλύτερη τύχη από τους γονείς του. Την ίδια στιγμή ένα άλλο κορίτσι, η Θεανώ, αφήνει το δικό της μωρό. Ένα πλάσμα που γεννήθηκε παράνομα από έναν πατέρα που δεν το ήθελε ποτέ στη ζωή του.
Έτσι ξετυλίγεται η ζωή και η πορεία των δύο κοριτσιών στων οποίων τις ζωές εμπλέκονται άνθρωποι με τρόπο άλλοτε ανορθόδοξο και άλλοτε ως από μηχανής θεοί. Θα μεγαλώσουν χωρίς να ξέρουν τις πραγματικές τους οικογένειες, χωρίς να γνωρίζουν πως οι γονείς τους είναι άλλοι. Στο πέρασμα των χρόνων, ενώ η Πόλη είναι αχανής, με χιλιάδες κόσμο, οι δικές τους ζωές θα μπλεχτούν σε ένα γαϊτανάκι παράδοξων συνθηκών. Ο αναγνώστης βιώνει την τραγική ειρωνεία ως συναίσθημα. Οι ήρωες μπορεί να μην ξέρουν τι τους επιφυλάσσει η επόμενη πράξη ή σκέψη τους όμως η εξέλιξη διαχέεται με τρόπο γοητευτικό σε όλη τη διήγηση.
Η Μάρθα και η Λαλέ είναι το κέντρο ενός κύκλου και οι ακτίνες του είναι όλοι οι υπόλοιποι ήρωες του έργου. Ο καθένας έχει και μια δική του ιστορία που εξελίσσεται σαν υφαντό, πόντο πόντο για να αποκαλύψει ολόκληρη την εικόνα στο τέλος. Σαν σε κύκλο γυρίζουν γύρω από τις δύο ηρωίδες, ταυτόχρονα όμως εκπροσωπούν την ανθρωπολογική, πολιτιστική και κοινωνική συνθήκη μιας ολόκληρης χώρας.
Τα πρόσωπα του έργου είναι η ίδια η Πόλη. Η Κλειώ, μια χριστιανή που παντρεύεται με νικιάχι (πολιτικό γάμο) τον μουσουλμάνο άνδρα της. Η Σαμιχά, μια γυναίκα μόνη της να μεγαλώνει ένα παιδί σαν δικό της. Εκπρόσωπος της νέας τάξης πραγμάτων ως προς τη χειραφέτηση ρτης γυναίκας στην Τουρκία. Ο Ευγένιος και ο Φρανσουά, οι καλλιτέχνες που μαγνητίζονται από τον ίσκιο και το ανατολίτικο άρωμα της Πόλης, μια πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.
Ο Ανανίας, ο τζουτζές (νάνος) που πολεμάει την ίδια του την όψη, γίνεται στήριγμα και διαπρέπει την εποχή που τα θέατρα αρχίζουν να ανθούν στην Πόλη. Κρύβει το τραύμα του με την καλοσύνη και πιστεύει πως ζει μια ζωή κανονική όπως οι άλλοι. Ο Παύλος, ένας πληγωμένος άντρας ψυχικά και σωματικά, υπονοεί την αιώνια τάξη των ευνούχων της Πόλης. Η Ερριέτα, μια γυναίκα όμορφη που κυριαρχείται από το πάθος της. Ο Κεβόρκ, ο Αρμένης αργυροχόος που αφηγείται την τραγική ιστορία του αρμενικού λαού μέσα από τη ζωή της οικογένειάς του.
Η Μαίρη Μαγουλά έχει καταφέρει να αναπαραστήσει μια ολόκληρη εποχή, πέρα από τη μαγική της ιστορία. Με φόντο τη «χιουζούν» Πόλη, της Πόλη της θλίψης, με το αρχέγονο παρελθόν, δημιουργεί ένα ψηφιδωτό που ορίζεται από χαρτογραφημένα μονοπάτια των ανθρώπων που κατοικούν στον μυθικό αυτόν τόπο.
Το μυθιστόρημά της δεν είναι ιστορικό, πλαισιώνεται όμως από εκείνες τις πολιτικές, κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες που άλλαξαν και επηρέασαν τους λαούς που κατοικούν την Πόλη. Η Καταστροφή της Σμύρνης και η αναγκαστική αποχώρηση του χριστιανικού πληθυσμού, η βίαιη έξοδος των Αρμενίων από τους τόπους τους, το Βαρλίκι, η αναγκαστική δυσβάσταχτη φορολογία που κατέστρεψε τους Έλληνες ή τους ανάγκασε να δουλεύουν μαρτυρικά στα τάγματα εργασίας. Η Τουρκία, με την κεμαλική διακυβέρνηση προσπαθεί να αλλάξει χαρακτήρα, να αποσυμφορηθεί από το ανατολίτικο στοιχείο. Περιγράφει τη στάση της Τουρκίας στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο και τον τρόπο που αντιμετωπίστηκε από τους ανθρώπους που τη βίωσαν.
Το «Όταν πάγωσε ο Βόσπορος» όμως πραγματεύεται πάνω από όλα τη φύση της ανθρώπινης υπόστασης. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα με βαθιά και ουσιαστικά νοήματα είναι η περιγραφή της στο πανηγύρι του Μπαλουκλί. Οι πιστοί προσέρχονται με κατάνυξη να ανάψουν ένα κερί, να προσευχηθούν, να προσκυνήσουν, να πιούν νερό από το αγίασμα. Με την έξοδό τους από τον Ναό, ψάχνουν τα μελλούμενα και τη μοίρα τους από τις τσιγγάνες και τις μάγισσες που κατακλύζουν τον χώρο. Αυτή είναι και η μάχη που δίνουν οι ήρωες του μυθιστορήματος. Παλεύουν με τον ορισμό της μοίρας και τη λογική. Με το κισμέτ, την αιώνια συνθήκη της Ανατολής, στην οποία όλοι οι λαοί που ενυπάρχουν σε αυτούς τους τόπους έχουν γαλουχηθεί κι έχουν επηρεαστεί.
Παιχνίδια που παίζει η ζωή! Και η μοίρα; Ποιος είναι τελικά ο ρόλος της; Αυτή είναι η κυβερνήτρα των τυχών μας ή εμείς οι άνθρωποι, που με τις παραξενιές, τις ιδιορρυθμίες και τον νοσηρό καμιά φορά εγωισμό μας παίρνουμε αποφάσεις;
Άλλοτε κυριαρχημένοι από το πάθος, την παρόρμηση, την ηδονή κι άλλοτε ηττημένοι και αποφασισμένοι να δεχτούν αυτό που τους φέρνει η τύχη, η θεία δίκη, η μοίρα. Άλλοι περιμένουν άβουλοι κι άλλοι ελπίζουν, προχωρούν, παλεύουν κι αντιδρούν. Η αλήθεια είναι πως δεν είναι εύκολο να βγάλει κάποιος συμπέρασμα για το τι καθοδηγεί τη ζωή. Ο άνθρωπος πάντα θα έχει τις ίδιες αμφιβολίες για την πορεία που διαβαίνει στη ζωή του, όπως οι ήρωες του μυθιστορήματος.
«Τα πράγματα χάνονται, μα να ξέρεις τα σημάδια μένουν.»
Η Νίνα , η φίλη της Θεανώς, θα πει αυτή τη σοφή κουβέντα στον Ευγένιο. Η ίδια βέβαια έχει λόγους απτούς που το λέει -είναι κάτι που μπορεί να το δει ο αναγνώστης διαβάζοντας το μυθιστόρημα- μα η έννοια είναι βαθύτερη και πολύ ουσιαστική. Ίσως, όλων των ειδών τα σημάδια, ορατά ή αόρατα, παίζουν τον ρόλο του μοιραίου στις αποφάσεις που παίρνει ο καθένας στη ζωή του.
Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ
Σύνοψη
- Το μυθιστόρημα “Όταν πάγωσε ο Βόσπορος” περιγράφει μια ιστορία στην Κωνσταντινούπολης το 1925 κατά τη διάρκεια της μεγαλύτερης χιονόπτωσης που καταγράφηκε.
- Η Μαίρη Μαγουλά αναπαριστά συναισθηματικές καταστάσεις και χαρακτήρες που παλεύουν με τις συνθήκες της εποχής τους.
- Δύο κορίτσια, η Δάφνη και η Λαλέ , μεγαλώνουν χωρίς να γνωρίζουν τις πραγματικές τους οικογένειες, διαπλέκοντας τις ιστορίες τους με άλλους ήρωες.
- Το έργο αναδεικνύει τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές που επηρεάζουν τους κατοίκους της πόλης, όπως η Καταστροφή της Σμύρνης.
- Η αφηγηματική δομή κυκλώνει τις ζωές των ηρώων ενώ εξερευνά τη φύση της ανθρώπινης μοίρας και των αποφάσεών τους.
About the Author
