Το Όνομα του Ρόδου, Ουμπέρτο Έκο
Πόσο νόημα μπορεί να υπάρχει στην α-νοησία; Φαίνεται οξύμωρο το ερώτημα και σίγουρα η απάντησή του δεν είναι προφανής. Αυτό το στερητικό α είναι που κρύβει πολύ περισσότερες ερμηνείες από την προφανή. Ένα μυθιστόρημα, πριν από πολλά χρόνια, με έκανε να αναλογιστώ τη διαφορά του ορατού από το υπονοημένο και αυτό ασκεί μεγάλη γοητεία στον αναγνώστη. Η βαθιά έλξη που νιώθει διαβάζοντας μια μυθιστορία. Είναι μια διαδικασία πολύ δυσκολότερη από το να διαβάζει ένα δοκίμιο ή μια ανοιχτή σκέψη ενός συγγραφέα που σου δίνει έτοιμη την υποκειμενική ορθότητά της.
Αυτήν την άποψη υιοθέτησα όταν διάβασα για πρώτη φορά το Όνομα του Ρόδου, του Ουμπέρτο Έκο. Δύσκολη γραφή, αποτέλεσμα μιας σκέψης σύνθετης, που προσπαθεί να περάσει το εν λόγω μυθιστόρημα, με νοήματα που παραπέμπουν στην αυτονόητη αλήθεια της Ιστορίας της γνώσης των βιβλίων.
Η υπόθεση
14ος αιώνας, σε ένα μοναστήρι της Ιταλίας, ο ένας εκ των πρωταγωνιστών ζει μια παράξενη ιστορία που τη γράφει, μεγάλος πια, και ταξιδεύει τον αναγνώστη σε μια διαφορετική εποχή, σκληρή για τη γνώση, με τον φόβο να κατατρέχει την αλήθεια και την ορθότητα να παίρνει μορφή αμαρτίας, τιμωρητικής πράξης και ηθικού ατοπήματος. Σκοτεινός ο Μεσαίωνας, καταδιώκει τη γυναίκα, το γέλιο, κάθε είδος βιβλίου που παραπέμπει σε διαφορετική φιλοσοφία από αυτή της εκκλησίας. Ο Ουμπέρτο Έκο, με μία φράση από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη δημιουργεί μια ολόκληρη ιστορία που εκ πρώτης όψης φαίνεται αστυνομική, αλλά στην πραγματικότητα είναι η μύηση στη φιλοσοφία και τη γνώση.
Ένα περιβάλλον ζωντανό, άμεση παραπομπή στην εποχή που διηγείται, σκοτεινό, με φράσεις λατινικές -επιτηδευμένα αμετάφραστες- μια σειρά φόνων που αντιστοιχούν στα κεφάλαια της Αποκάλυψης του Ιωάννη, κεφάλαια με τίτλους τους καθορισμούς της ώρας σύμφωνα με τη μεσαιωνική ερμηνεία είναι βέβαιο πως προκαλούν ένα πλαίσιο γοητευτικό και απόλυτα σύμφωνο με την εποχή, αλλά η ουσία είναι αλλού. Το Όνομα του Ρόδου δεν είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά ένα έργο με φιλοσοφικά ερωτήματα, με προβληματισμούς γύρω από την ηθική και την ανηθικότητα των σκέψεων και των πράξεων, για την ενδελεχή αναζήτηση μέσα στα φάσματα της προκαθορισμένης έννοιας του ψέματος και της αλήθειας, για την τελικά διαπίστωση πως οι έννοια του Μεσαίωνα δεν αποτελεί κομμάτι μια εποχής, αλλά τη διαιωνισμένη πρακτική που συνεχίζει να υφίσταται.
Ο Γουλιέλμος, πρώην ιεροεξεταστής, ψάχνει την αλήθεια και την ορθότητα, ο νεαρός δόκιμος -αφηγητής- γίνεται αποδέκτης των σκέψεων και των προβληματισμών του μέντορά του και μέσα από αυτήν τη σχέση αποκαλύπτονται όλα τα ηθικά ζητήματα και οι σκέψεις του συγγραφέα. Το πνεύμα του Γουλιέλμου είναι αυτόφωτο, ελεύθερο μέσα από μια χρόνια διαδικασία εκπαίδευσης και μόρφωσης. Μια βιβλιοθήκη, απροσπέλαστη για τους μοναχούς, προκαλεί μυστήριο, σημειολογικά δείχνει την απαγορευτική διάθεση της εποχής. Όταν οι δύο ήρωες βρίσκονται κρυφά μέσα στη βιβλιοθήκη, ανακαλύπτουν έναν κρυμμένο θησαυρό γνώσης, που ο φύλακας τα βιβλιοθήκης χαρακτηρίζει ειδωλολατρικό, απαγορευμένο και ανήθικο. Όπως ακριβώς ο Μεσαίωνας θεωρεί τη γνώση και τη διαφορετικότητα. Στον διάλογο του Γουλιέλμου και του Άντσο διαφαίνεται μια μεγάλη αλήθεια:
Τα βιβλία δεν έγιναν για να τα πιστεύουμε, αλλά για να τα υποβάλλουμε σε έρευνα. Μπροστά σ’ ένα βιβλίο δεν θα πρέπει να αναρωτιόμαστε τι λέει, μα τι θέλει να πει, κάτι που οι παλιοί στοχαστές των ιερών βιβλίων είχαν κατανοήσει απόλυτα.
Το μυστήριο των φόνων λύνεται και ο δράστης είναι μια φιγούρα δυνατή, σαν αυτές τις μορφές τις σκοτεινές και σκληρές που μπορεί κάποιος να φανταστεί μέσα σε μια αίθουσα της Ιεράς Εξέτασης. Καταδιώκοντας το γέλιο και την ανάγνωση, ποτίζει με δηλητήριο το βιβλίο του Αριστοτέλη «Περί ποιητικής» που αφορά την κωμωδία. Η «μονομαχία» που δίνεται μεταξύ του δράστη και του Γουλιέλμου είναι ένα θαυμαστό μέρος του μυθιστορήματος. Είναι στην πραγματικότητα η μάχη του ορθού με τη σκοτεινή πλευρά του Μεσαίωνα.
Το Όνομα του Ρόδου είναι ένα αριστούργημα της λογοτεχνίας, μια βαθιά και εμπεριστατωμένη διαδικασία να μυηθεί ο αναγνώστης στη γνώση και να θέσει ερωτήματα στον ίδιο του τον εαυτό, μέσα από έναν διάλογο προσωπικό και διαδραστικό, μέσα από μια ιστορία που αντικατοπτρίζει μια διαφορετική ιστορική αλήθεια και να αναρωτηθεί αν αυτή η εποχή συνεχίζει να αποτελεί ένα σημείο των καιρών, μια επίκαιρη και τρομακτική πραγματικότητα. Μια α-νοησία, που γίνεται επικίνδυνη…
… το βιβλίο αυτό, δικαιώνοντας την κωμωδία, τη σάτιρα και τη μιμική ως θαυματουργά ιάματα που φέρνουν την κάθαρση των παθών με την αναπαράσταση του ελαττώματος, της ατέλειας, της αδυναμίας, θα παρακινούσε τους ψευτοσοφούς σε μια προσπάθεια για την υποτίμηση του υψηλού. Από το βιβλίο αυτό θα γεννιόταν η σκέψη ότι ο άνθρωπος μπορεί να απαιτήσει στον κόσμο αυτό την αφθονία της χώρας των ονείρων. Απ’ αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να γεννηθεί η νέα και καταστροφική επιδίωξη να καταστραφεί ο θάνατος με την απελευθέρωση από τον φόβο (…)
Για το βιβλίο του Αριστοτέλη…Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για την ορθότητα του μοναχού που μιλάει με αυτόν τον τρόπο. Φτάνει να κατανοήσουμε κι εμείς την αλήθεια του…
Στις 5 Ιανουαρίου του 1932 γεννιέται ο σπουδαίος Ουμπέρτο Έκο
Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ
About the Author
