Δεκεμβριανά, 1944, Book on site
Τα «Δεκεμβριανά» είναι, η ονομασία που δόθηκε στη «Μάχη της Αθήνας». Η έναρξη έγινε όταν ρίχτηκε η πρώτη σφαίρα στο αντικυβερνητικό συλλαλητήριο που που διεξήχθη στην πλατεία Συντάγματος, στις 3 Δεκεμβρίου του 1944 από τον ΕΛΑΣ. Αφορμή ήταν η απόφαση της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου να παραδώσουν τα όπλα και να διαλυθεί το αντάρτικο.
Το άξιο παρατήρησης είναι πως οι μάχες ξεκίνησαν στις 3 Δεκεμβρίου, κράτησαν για 33 μέρες με απολογισμό 33 νεκρούς, έληξε με τη Συνθήκη της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945. Έγινε όμως η απαρχή του πιο αιματηρού αδελφικού πολέμου, του Εμφύλιου που διήρκησε 3 χρόνια.
ΙΣΤΟΡΙΚΌ ΠΛΑΊΣΙΟ
Με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ευρώπη είναι εξασθενημένη ενώ η Ελλάδα αποτελεί χώρα κλειδί για τις πολιτικές ισορροπίες. Η διεκδίκηση της εξουσίας διαμορφώνεται από ένα δίποδο ( μάλλον η αιτία για τη μετέπειτα κοινωνικοπολιτική συνθήκη του ελληνικού γίγνεσθαι). Οι αριστερές και προοδευτικές δυνάμεις του ΕΑΜ έχουν απήχηση και αποδοχή στα περισσότερα κοινωνικά στρώματα της διαλυμένος και πολύπαθη Ελλάδας. Το ΕΑΜ έχει αποκτήσει δύναμη λόγω της αντιστασιακής του δράσης στην υπό κατοχή χώρα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να κατέχει πλεόνασμα σε κοινωνικές δομές ( ταχυδρομεία, νοσοκομεία, κάποιας μορφής δικαστήρια. Αυτή η συνθήκη είναι ιδανική για να διεκδικήσουν την εξουσία. Δε δέχονται την επιστροφή του βασιλιά και αμφισβητούν τις πολιτικές και κοινωνικές δομές που συνεχίζουν στην ίδια μορφή με αυτήν πριν του πολέμου.
Η άλλη πλευρά του πόλου οι φιλοκυβερνητικοί, φιλοβασιλικοί, η «μηχανή του κράτους» που αποτελείται από δωσίλογους και συνεργάτες των κατακτητών, συνασπίζονται ως μια αντικομμουνιστική «λίγκα». Το κύριο μέλημά τους είναι η διατήρησή των πραγμάτων ως είχαν πριν τη γερμανική κατοχή. Παράλληλα, οι Άγγλοι, με διακαή πόθο να κρατήσουν την ισχύουσα θέση που διασφάλισαν με το τέλος του πολέμου στην Ελλάδα. Υπολογίζεται ότι οι δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ήταν γύρω στις 20.000, πολύ μεγαλύτερη από αυτές της κυβέρνησης Παπανδρέου. Η Μ. Βρετανία δε θα μείνει αμέτοχη. Ο αρχιστράτηγος Σκόμπυ θα στείλει τηλεγράφημα για την εκρηκτική κατάσταση. Με εντολή του πρωθυπουργού Ουίνστον Τσόρτσιλ η βρετανικές δυνάμεις θα προσαρτηθούν στις κυβερνητικές.
«Μη διστάσεις να ενεργήσεις σαν να ήσουν σε κατακτημένη πόλη, όπου γίνεται μια τοπική εξέγερση».
Την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου του 1944, οι δυνάμεις ασφαλείας και ο βρετανικός στρατός ανοίγουν πυρά στο συγξεντρωμένο πλήθος που παρίσταται στο παναθηναϊκό συλλαλητήριο, παρά την κυβερνητική απαγόρευση. Η μάχη της Αθήνας μετατρέπεται σε σφαγή, τα χτυπήματα αποκαλύπτουν το μίσος, τη χρόνια αντιπαράθεση. Για δύο μέρες οι συγκρούσεις είναι σφοδρές. Ο απολογισμός των νεκρών φτάνει τους 33. Μετά την κηδεία τους οι μάχες συνεχίζονται για 33 μέρες, που αφήνουν την Αθήνα ένα ερείπιο από τους βανδαλισμούς, τις ακραίες και βίαιες συγκρούσεις.
Μέσα στη χαώδη αυτή κατάσταση, στην Αθήνα καταφτάνει ο ίδιος ο Τσόρτσιλ, σαν «φορέας κατευνασμού». Ο Γ. Παπανδρέου παραιτείται από την πρωθυπουργού και τη θέση του παίρνει ο Ν. Πλαστήρας και ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ορίζεται αντιβασιλιάς. Οι εαμικοί βουλευτές έχουν παραιτηθεί από τη Βουλή ενώ οι μαχητές του ΕΑΜ εγκαταλείπουν τον Πειραιά και την Αθήνα, κάτω από το βάρος των πιέσεων των κυβερνητικών και βρετανικών δυνάμεων.
Αποτέλεσμα της πολιτικής και κοινωνικής σύγκρουσης θα είναι στις 12 Φεβρουαρίου του 1945 η « Συμφωνία της Βάρκιζας» με μεγάλες χαμένες τις αριστερές πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις.
Η κατακερματισμένη πολιτική σκηνή, η αμφιβολία, η καχυποψία, η αντιπαράθεση, η αδιαλλαξία, αλλά και η παρέμβαση των Βρετανών την ίδια στιγμή που η Ρωσία τηρεί σιγή ιχθύος, δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για τα χειρότερα στον ελλαδικό χώρο. Τη στιγμή που όλη η υπόλοιπη Ευρώπη βρίσκεται στο απαύγασμα μιας νέας εποχής, η Ελλάδα θα διανύσει μια από τις πιο αιματηρές και τραγικές στιγμές της. Έναν Εμφύλιο Πόλεμο που θα διαρκέσει από το 1946 έως και 1949, με όλα τα δραματικά αποτελέσματα για τον λαό και τον τόπο.
Η Τέχνη για τα Δεκεμβριανά
Οι φορείς των Τεχνών και του Πολιτισμού δε θα μπορούσαν να μείνουν αμέτοχοι στην τραγική ιστορική περίοδο που βίωσε η Ελλάδα. Ο καθένας έδωσε το δικό του μήνυμα, με τον τρόπο που αισθάνθηκε πως είχε χρέους να το κάνει. Μια από τις πιο τραγικές στιγμές της ελληνικής Ιστορίας θα γίνει έναυσμα για να δημιουργηθούν στο πέρασμα του χρόνου αριστουργήματα και ενθύμια της Τέχνης που αναφέρουν άλλοτε μαρτυρϊες κι άλλοτε εμπνευσμένες ιστορίες με θέμα τα Δεκεμβριανά και την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου
Αποσπάσματα
«Μας ειδοποίησαν να κατεβούμε σε διαδήλωση. Και αν σας πω όχι ότι μας ειδοποίησαν, θαρρείς και ο κόσμος κατέβηκε μόνος του. Όμως οι Άγγλοι αυτό προετοίμαζαν, θέλαν την ένοπλη σύγκρουση. Αλλά εμείς δεν ξέραμε. Κατέβηκε ο κόσμος με σημαίες, με συγκίνηση, φωνάζοντας. Κείνο το χτύπημα, κείνη η μέρα, Κυριακή 3 του Δεκέμβρη, μας ξάφνιασε. Πολύς κόσμος είχε κατέβει με τα παιδιά του, τόσο δεν το περίμενε. […] Γύρω γύρω μάς είχαν περιτριγυρίσει οι αστυφύλακες. Ο κόσμος φώναζε. Ξαφνικά, σε μια στιγμή ακούμε πυροβολισμούς.»
Θόδωρος Αγγελόπουλος, «Ο Θίασος» (από τον μονόλογο της Εύας Κοταμανϊδου)
«Έλεγα κάποτε, το αίμα
φέρνει το αίμα κι άλλο αίμα
το πήραν για παράσταση
σαλτιμπάγκων,
άχρηστα παραμύθια.»
Γ. Σεφέρης, «Γυμνοπαιδία, ΥΓ» ( για τα Δεκεμβριανά, Γενάρης 1945)
«Από την Ομόνοια ως το Σύνταγμα ένας κόσμος γονατισμένος να τραγουδάει το «Επέσατε θύματα…». Κι άρχισε ο Δεκέμβρης. Τριάντα τρεις μέρες… Νιώθω σαν να είμαι οπερατέρ και γυρίζω καρέ καρέ τις στιγμές της φρίκης.»
Άλκη Ζέη, «Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο»
«Έτσι ήρθε τότε εκείνη η Πέμπτη. Η 7 του Δεκέμβρη 1944. Είχαν έρθει κι Εγγλέζοι τότε μες στην Αθήνα για να τη σεργιανίσουνε. Ήτανε μια μεγάλη μάχη. Ο δρόμος λέγονταν η οδός Άνδρου. Πόσες φορές πόσοι δεν την πέρασαν μ’ ένα ταψί απ’ το φούρνο. Την περνούσανε χρόνια. Πόσα παιδάκια με ξυλίκι δεν πήρανε τη φόρα τους πάνω σ’ εκείνον τον ανήφορο. Ήταν ήσυχος δρόμος. Κείνη τη μέρα όμως εστοίχειωσε. Είχαν έρθει και τον κατοίκησαν πολλοί διαόλοι από τον κάτω κόσμο. Είχανε φτιάσει στέκι τους στην οδός Άνδρου οι χωροφύλακες. Ήταν ζωσμένοι από χακί κι από σκληρό καπέλο, τα δυο πράματα εκείνα που ’καναν την Αθήνα στον ύπνο και στον ξύπνιο της να τρέμει και να δέρνεται από δω κι οχτώ χρόνια. Οχτώ χρόνια συνέχεια.»
Αξιώτη Μέλπω, «Ανάμνηση»
«Της υπόσχεται μόλις λευτερωθούνε
με το καλό θα ήθελε να παντρευτούνε
Εδώ μπαίναν στην Αθήνα οι Εγγλέζοι
δώστου εκείνος για παντρειά
να την πιέζει.»
. Νικολαΐδης, «Η ιστορία της Μαρίας» (στίχοι τραγουδιού
«Κι απέ Δεκέμβρη, στην Αθήνα και Φωτιά.
Τούτο της Γης το θαλασσόδαρτο αγκωνάρι
Λικνίζει κάτου απ΄ το Δρυ και την Ιτιά / το Διάκο,
τον Κολοκοτρώνη και τον Άρη.
Ν. Καββαδίας, «Αντίσταση»
«Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν αντίδραση των κομμουνιστών(…) Ήταν η αγανάκτηση των παιδιών της γαλαρίας που βλέπαν τους συντρόφους τους και τα όνειρά τους στα φέρετρα, από σφαίρες που ρίξαν δωσίλογοι και φασίστες φορώντας γαλάζιους μανδύες εθνικοφροσύνης. Και όλα αυτά τα ελληνικά αποβράσματα με την επίσημη στήριξη του νεαρού τότε κράτους είχανε έναν εχθρό: την ψυχή των παιδιών της γαλαρίας…
..Εκατομμύρια ελληνικά παιδιά που πίστεψαν στην απελευθέρωση, αλλά βρέθηκαν ευθύς αμέσως απέναντι στον ίδιο χωροφύλακα, στον ίδιο δικαστή, στα ίδια ανάλγητα πρόσωπα που αντιμετώπιζαν πριν λίγο κιόλας χρόνο, όταν ακόμα υπήρχαν Γερμανοί. Ξανάρθαν τα φαντάσματα κι άρχισαν να πλαστογραφούν την Ελληνική Ιστορία. Και τα παιδιά που πολέμησαν κι ονειρεύτηκαν γίνανε παιδιά της γαλαρίας, όσα δεν διώχτηκαν και δεν εξαφανίστηκαν στις φυλακές και στα ξερονήσια του Αιγαίου. Και θέλησαν πριν αποκλειστούν στην γαλαρία τους, να διαμαρτυρηθούν κραυγάζοντας για τελευταία φορά… Κι ύστερα να σωπάσουν..
Απόσπασμα από όσα έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις στο περιοδικό Τέταρτο, το 1985
«Το πτώμα του κουρέα το έσυρε αργότερα με χίλια ζόρια η γιαγιά μου στην αυλή μας και το σκέπασε με μια κουβέρτα. Δεν το ΄φερε παραμέσα, για να προστατεύσει, υποθέτω, το παιδί από τη θέα του. Ώσπου να εμφανιστεί, κατά το σούρουπο, η μάνα του να το παραλάβει, (ένας εξάδελφός της τη συνόδευσε και φόρτωσε τον νεκρό σε ένα καρότσι), το δόλιο το αγοράκι δεν έβγαλε κιχ. Κιχ…»
Χ. Χωμενίδης, Νίκη
«Σφυροκοπούσαν οι Εγγλέζοι και οι «Μοναρχοφασίστες» από τη λεωφόρο Συγγρού και από την Ακρόπολη. Από τις δώδεκα μονάχα έως τις τέσσερις κάθε απόγευμα, κατέπαυε το πυρ, για να βγει ο κόσμος να προμηθευτεί τρόφιμα και νερό.»
Χ. Χωμενίδης, Νίκη
«Είχαμε μια βδομάδα να τον δούμε και δεν ξέραμε αν ήταν ζωντανός ή πεθαμένος. Την εποχή εκείνη εμαίνοντο οι μάχες στους δρόμους. Η Αθήνα ήταν χωρισμένη σε δύο περιοχές. Στη μία ήταν οι Ελασίτες και στην άλλη οι Εγγλέζοι και οι Εθνοφύλακες. Σε μερικές πολυκατοικίες ήταν ταμπουρωμένοι οι Ελασίτες, σε άλλες ομάδες «εθνικοφρόνων», και νύχτα-μέρα κελαϊδούσαν τα οπλοπολυβόλα. Κι όπως έτρεχε από πόρτα σε πόρτα για να φτάσει στο σπίτι, αισθάνθηκε ξαφνικά έναν σουβλερό πόνο κάτω απ’ το γόνατο. Έχασε την ισορροπία του κι έπεσε.»
Κώστας Ταχτσής. Το τρίτο στεφάνι
«Και με το μίσος περνάει ο καιρός. Εκείνο το μισόγυμνο γυναικείο σώμα που της αποδόθηκε δεν ήταν το δικό της. Εκείνο το μελανιασμένο από το μαστίγιο και τις κλωτσιές σώμα, με τη χαριστική σφαίρα στον κρόταφο, δεν είχε πάνω του τίποτα δικό της. Το σώμα ήταν μιας άλλης γυναίκας. Το βρήκαν τριάντα μέρες μετά τον θάνατό της σκεπασμένο με κλαδιά και πέτρες σ΄ ένα χαντάκι. Σώμα γεμάτο πληγές, με τα σκουλήκια να ΄χουναρχίσει το έργο τους, παρ’ όλη την παγωνιά που είχε κρυσταλλώσει το χιόνι ολόγυρα στα δέντρα και στους θάμνους. Το βρήκαν ανάμεσα σε δεκάδες άλλα γυμνά ή μισόγυμνα σώματα νέων ανδρών και γυναικών, με τα μισοκομμένα από μπαλτά κεφάλια τους, που έχασκαν πάνω στο ματωμένο χορτάρι.»
Μάνος Ελευθερίου, Η γυναίκα που πέθανε δυο φορές
Στις 3 Δεκεμβρίου του 1944 έπεσε η πρώτη σφαίρα στο παναθηναϊκό συλλαλητήριο του ΕΛΑΣ. Η αρχή των Δεκεμβριανών.
About the Author
