«Αν η μυθολογία και ο μύθος δίνουν χαρακτήρα και υπόσταση σε έναν τόπο, άραγε πόσο επηρεάζει την ανθρώπινη ιστορία και τον χαρακτήρα των ανθρώπων;»
Με αυτή τη σκέψη η Μαίρη Κόντζογλου ξεκινάει μια ιστορία γοητευτική, σκληρή, ανθρώπινη, μια επιγεια αφήγηση που καθορίζεται από τον τόπο και τον χρόνο.
Σέριφος, αρχές 20ου αιώνα, ένα τοπίο σε μια γωνιά των Κυκλάδων. Ένα νησί μακριά από τη σημερινή ειδυλλιακή εικόνα που δεσπόζει στις φωτογραφίες των περιηγητών και των τουριστικών αφιερωμάτων. .Το νησί ειναι μια μικρή κουκκίδα στο Αιγαίο, μοναχικό, φτωχό, σχεδόν απροσπέλαστο στον Πολιτισμό και τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις των καιρών.
Η νέα συμφωνία του Λαυρίου ορίζει τον Εμίλ Γκρόμαν κάτοχο των μεταλλείων της Σερίφου. Ο Γκρόμαν, Πρώσος, σκληρός και απάνθρωπος, με μόνο σκοπό το κέρδος, αποφασισμένος να αφαιμάξει κάθε κοιτίδα μεταλλεύματος από το χώμα του νησιού, αλλά και έτοιμος να εκμεταλλευτεί με κάθε κόστος και το ανθρώπινο εργατικό δυναμικό του. Μαζί με τον διερμηνέα του Δρακούλη, που θα γίνει το δεξί του χέρι σε κάθε απόφαση που θα πάρει φτάνουν στη Σέριφο.
Στο πρώτο μέρος της διλογίας (Αποσπερίτης) δημιουργείται το πλαίσιο, το σκηνικό πάνω στο οποίο θα δράσουν και θα βιώσουν την πορεία τους οι ήρωες. Εμφανίζονται στο προσκήνιο ως απλοί άνθρωποι του τόπου. Άνθρωποι της ανάγκης, της σκληρής δουλειάς, με όνειρα μικρά αλλά καθοριστικά για το μέλλον τους. Παντρεύονται, γεννούν, δουλεύουν την άνυδρη γη, τρέφονται από αυτήν, ζουν τίμια, με αξιοπρέπεια. Τα γονίδια τους είναι κληρονομημένα από τους μύθους του νησιού. Γαλουχημένοι με τις αρχέγονες ιστορίες της Σερίφου, με τα παραμύθια που μεγάλωσαν οι ίδιοι και μεγαλώνουν τα παιδιά τους: Ο Περσέας και η Ανδρομέδα, η σπηλιά του Κύκλωπα, οι περιπέτειες του Οδυσσέα, ο Πολυδέκτης, η Μέδουσα Γοργώ, το κήτος, και η άσβεστη επιθυμία του να καταστρέψει, η μήνις των θεών, βασιλιάδες, βασιλοπούλες.
Πώς διαμορφώνεται η ανθρώπινη υπόσταση, ο χαρακτήρας των πρωταγωνιστών και οι συμπεριφορές τους; Με ποιον τρόπο καθορίζονται οι πράξεις και οι αποφάσεις τους; Στον Αποσπερίτη η συγγραφέας ενώνει τον μύθο με την πραγματικότητα. Οι πρωταγωνισιές μοιάζουν με ήρωες αρχαίας τραγωδίας: Ταγμένοι στη μοίρα που τους ορίζει ο τόπος τους, χωρίς επιλογές, έρμαια στα ήθη και τα έθιμα που υπάρχουν πάντα. Οι άγραφοι νόμοι είναι αρχέγονοι και συνεχίζουν να υπάρχουν πέρα από την κρίση ή την επιθυμία.
Ο Περσέας μεγαλώνει με την Κατερινέτα, τη μάνα του, που μένει χήρα όταν ο άνδρας της, ο Περσέας Κονόμος σκοτώνεται στα μεταλλεία. Αποδιωγμένη από την οικογένεια τη δική της και του άντρα της προσπαθεί να μεγαλώσει και να προστατεύσει το παιδί της. Μόνος ουραγός, ο Μανόλης, ο θείος του γιου της, Περσέα που, βλέποντας τα άστρα, αποκαλύπτει το λαμπρό και ηρωικό μέλον του γιου της, καθώς και τον μεγάλο έρωτα που θα ζήσει με την Ανδρομέδα.
Η Ανδρομέδα είναι η κόρη του διευθυντή-αφεντικού των μεταλλείων, του Δρακούλη. Εχθρός όλων των εργαζόμενων, και του Περσέα. Οι δύο νέοι θα ζήουν έναν έρωτα ανεπίτρεπτο για την κοινωνία και τα δεδομένα της εποχής. Θα περάσουν από σκόπελους και σφοδρές αντιπαραθέσεις.
Παράλληλα με τις ιστορίες των δύο ηρώων ο αναγνώστης θα γνωρίσει για τη μεγάλη απεργία των εργαζομένων στα μεταλλεία της Σερίφου, ένα πραγματικό ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός που συγκλόνισε την Ελλάδα.Το Συνδικάτο Εργαζομένων που δημιουργήθηκε, μετά από τις δραματικές και απάνθρωπες συνθήκες που ζουν όσοι δουλεύουν κάτω από τη γη της Σερίφου, το 1916, θα γίνει η αρχή για να κερδίσουν το δικαίωμα σε καλύτερα μεροκάματα, λιγότερο ωράριο, αποζημιώσεις σε όσους έμειναν ανάπηροι, στις χήρες όσων σκοτώθηκαν δουλεύοντας και στα ορφανά τους.
Η ιστορίες που διανθίζοουν τον κύριο κορμό του έργου είναι πολλές, γεμάτες συγκίνηση, αφορούν τους ανθρώπους του μικρού νησιού που κατέχουν μια μεγάλη αλήθεια: η ζωή τους είναι προδιαγεγραμμένη, γεμάτη πόνο, απόγνωση, ανέχεια, σκληρή δουλειά χωρίς κανένα όφελος. Στις ζωές τους κυριαρχεί η αποδοχή και η σιωπή. Μια επώδυνη παραδοχή της φύσης και της θέσης τους. Άντρες, νέα παλικάρια πέφτουν νεκρά, τσακίζουν τη ζωή τους, μένουν ανάπηροι, ζητιανεύουν το αυτονόητο, το δικαίωμα στη ζωή. Δεν καταφέρνουν να βρουν το δίκιο τους και σιωπούν. Ζουν με την Ειμαρμένη, αυτό το ευτελές που γεννήθηκαν να ξέρουν πως τους αναλογεί.
Οι γυναίκες, πειθήνιες, σιωπηλές, να άρουν το βάρος μιας ζωής που οι ίδιες δεν έχουν επιλέξει αλλά τους έχει δοθεί χωρίς κανένα δικαίωμα αυτοδιάθεσης.. Θύματα της κληρονομιάς που τους δόθηκε από απαρχής κόσμου; Στην πραγματικότητα αντεπεξέρχονται σε απάνθρωπες συνθήκες, επιβιώνουν και στέργουν τον πόνο, τον εξευτελισμό, αποδέχονται τη σκληρή αλήθεια της ίδιας της φύσης τους.
Η Κατερινέτα μένει μόνη, με ένα παιδί και αντιμέτωπη με τη σκληρή συμπεριφορά της οικογένειάς της αλλά και της οικογένειας του άντρα της, μόνο γιατί αγάπησε και αρνήθηκε της κοινωνικές επιταγές στις οποίες θέλησαν να την καθηλώσουν οι σκληρές κοινωνικές εσυνθήκες. Η Ταξιαρχούλα γίνεται θύμα και δέχεται με αυταπάρνηση το μέλλον που της επιβάλουν. Μεγαλώνει το παιδί της αδελφής της χωρίς να ζητήσει ποτέ τίποτα από τη ζωή της. Θεωρείται από τον γαμπρό της αντικείμενο, βάρος που με κάποιον τρόπο πρέπει να ξεφορτωθεί. Όταν αποφασίζει να ζήσει, να επιλέξει μόνη της το μέλλον της γίνεται μαχήτρια, μια ηρωίδα τραγική που καταφέρνει να ανακαλύψει την αξία της θηλυκής της πλευράς. Η Καλλιόπη είναι ένα κορίτσι χαρούμενο, γεμάτο ζωή, που καθηλώνεται στην απόφαση ενός γάμου που ποτέ δε θέλησε. Η αντίστασή της είναι τραγική και ελευθερώνεται με την ύστατη πράξη της αυτοχειρίας. Ακόμα και η Κάρλα, η σύζυγος του αδυσώπητου Γκρόμαν και μητέρα του Γκέοργκ, του σκληρού αφέντη της Σερίφου, ασφυκτιά μέσα στο χρυσό κλουβί που βρίσκεται, πάσχει από κατάθλιψη και μελαγχολία, παραιτείται από τη ζωή.
Και η Ανδρομέδα, το κορίτσι που γίνεται τρόπαιο, Ιφιγένεια προς θυσία. Η ομορφιά της είναι το τίμημα. Έρμαιο του πατέρα-πατριάρχη, αναγκάζεται να ζήσει στιγμές εξευτελισμού, απόλυτης παραίτησης, να πλησιάσει την τρέλα χωρίς να έχει τη δυνατότητα να αντιδράσει. Μέχρι τη στιγμή που συνειδητοποιεί πως «η γνώση είναι η δύναμη».
Στο δεύτερο μέρος της διλογίας, στον Ανέσπερο, ο μύθος και η ηλάκατη που γνέφει την ιστορία των ηρώων σπάει. «Από μηχανής θεός» που στέκει πάνω από όλους τους ήρωες που θα πάρουν τη ζωή στα χέρια τους είναι ο Κώνσταντης Σπέρας. Ο μικρός «δανεικός» γιος ενός φωτισμένου ανθρώπου, που του μαθαίνει την ισότητα, την αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη ως τα μόνα αγαθά για να εξευμενίσει μια ανθρώπινη ύπαρξη την ατιμία και την αδικία που διαπράττοναι εναντίον της. Ο Σπέρας είναι εκείνος που θα παρακινήσει και θα διοργανώσει την επανάσταση εναντίον της αδικίας και της εξαθλίωσης των Σερφιωτών. Στο δεύτερο μέρος έρχεται η λύτρωση, η δίκαιη μοιρασιά στις αξίες, στα θέλω και στα δίκαια. Επέρχεται η δικαίωση, η αλήθεια και η ελευθέρωση της ανθρώπινης αξίας.
Η Μαίρη Κόντζογλου έχει καταφέρει να δημιουργήσει ένα έργο από εκείνα που τιμούν την αλήθεια, τον ανθρώπινο αγώνα για καλύτερη ζωή, να αποτυπώσει μια περίοδο κοινωνική την οποία οι περισσότεροι ίσως να μη γνωρίζουν. Ρίχνει φως στις κοινωνικές, ηθικές και εθιμικές συνθήκες των ανθρώπων σε ένα απομακρυσμένο νησί των Κυκλάδων, με αυτόν τον τρόπο όμως αναδεικνύει όλο το πολιτιστικό και κοινωνικό γίγνεσθαι μιας εποχής και μιας ευρύτερης κοινωνικής συνθήκης· εκείνης που επικρατεί σε όλα τα μικρά νησιά του Αιγαίου, απομακρυσμένα από τις εξελίξεις και τα γεγονότα που καθόρισαν την ελληνική Ιστορία. .
Καταφέρνει ταυτόχρονα να αποδείξει ότι η Λογοτεχνία δεν αφορά συγκεκριμένες εποχές, τόπους και ιστορικές συνθήκες. Η Λογοτεχνία είναι ένα ζωντανό κύταρο και οι ήρωες της είναι άχρονοι, υπάρχουν και θα υπάρχουν στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον ως ανθρώπινες οντότητες με διαφορετική υπόσταση αλλά με ίδιες ανάγκες, χαρακτήρες και αισθήματα
Η ευρηματική της αφήγηση, χαρακτηριστικό στα έργα της, κάνει τον κάθε αναγνώστη να νιώθει πως η συγγραφέας μιλάει με τον ίδιο, με τρόπο άμεσο, με «κομπιάσματα», με χρονικές διακοπές που τις αντικαθιστά με εννοούμενα αποσιωπητικά, με λόγια που θα συμπληρώσει εκείνος που διαβάζει, νιώθει πως συμμετέχει στην συναισθηματική και εγκεφαλική φόρτισή της. Στο τέλος του Ανέσπερου, οι γραπτές μαρτυρίες των ηρώων δίνουν μια εκπληκτική ζωντάνια στο έργο της. Καταφέρνει να απαγκιστρώσει τους ήρωες της από το χέρι της και να τους αφήσει να αυτονομηθούν με τη δική τους αφήγηση, με τα δικά τους λόγια θα τους ζωντανέψει, θα τους ελευθερώσει από το χαρτί. Θα τους κάνει πρωταγωνιστές και κύριους της δικής τους οντότητας. Όπως ακριβώς πολέμησαν και κατάφεραν «από ήλιο σε ήλιο» σε όλη τους τη ζωή…
Κυκλοφορει από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ
About the Author
