Νόελ Μπάξερ
Ένα ταξίδι «του νόστου και της εστίας», σαν αυτό που έγραψε ο Όμηρος από τις ακτές της Σμύρνης είναι και Η Επιστροφή της Πηνελόπης. Κάθε Πηνελόπη, που υφαίνει και περιμένει στα χρόνια που περνούν, στήνει με υπομονή και γνώση, στο πέρασμα της κάθε γενιάς, το παραμύθι της μυθικής πόλης, της Σμύρνης. Η τελευταία Πηνελόπη Σάρεϊ μάς παίρνει μαζί της και μας γνωρίζει μια διαφορετική θεώρηση, σε μια συγκινητική αλλά και φιλοσοφημένη ιστορία που γίνεται με τον τρόπο της μάθημα ζωής και παραδοχής.
Η Πηνελόπη Σάρεϊ είναι Ελληνοβρεττανίδα και οι πρόγονοί της κατοικούσαν στη Σμύρνη από το 1870, με μητέρα Ελληνίδα και πατέρα Βρεττανό. Στην Καταστροφή της Σμύρνης, το 1922, η οικογένειά της καταφέρνει να διασωθεί και από τότε ζει στην Ελλάδα. Η Πηνελόπη μεγαλώνει με τις αναμνήσεις των δικών της για την παραμυθένια πόλη της Ανατολής και την ιστορία της οικογένειας και του έργου που διετέλεσε εκεί. Στα 100 χρόνια από την Καταστροφή, ξεκινάει το ταξίδι της στη Σμύρνη, με εφόδια τις ιστορίες της, χάρτες παλιούς, με τα μέρη που έζησαν οι αγαπημένοι της, και κομμάτια μια άλλης ζωής που αποφασίζει να ανακαλύψει. Ψάχνει την αλήθεια και όλα όσα δεν μπόρεσε να κατανοήσει για το μεγάλο κακό που συντελέστηκε, αλλά και για να πραγματοποιήσει το ταξίδι της επιστροφής της προγιαγιάς της στη γη που αγάπησε και άφησε ένα κομμάτι της εκεί.
Το Izmir του 21ου αιώνα δεν έχει καμία σχέση με το «Πετράδι της Ανατολής». Όλη η αίγλη και η Ιστορία της πόλης είναι θαμμένες κάτω από μια άλλη πόλη, σαν τιμωρία για την ύβρι του μεγαλείου της. Για να ανακαλύψει όσα θέλει πρέπει να εκμαιεύσει την αλήθεια από μικρά ψήγματα πληροφοριών από εκείνους που παρέμειναν μετά τη Μεγάλη Φωτιά. Μέσα από την πορεία της Πηνελόπης, ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με μια άλλη κοινότητα, άρρηκτα συνδεδεμένη με την ελληνική, αλλά και με μεγάλη κοινωνικοπολιτική δύναμη. Τους Λεβαντίνους, εκείνους που οι απόγονοί τους συνεχίζουν να ζουν στη Σμύρνη· δεν έφυγαν ποτέ από εκεί, και είναι Σμυρνιοί. Δεν αφομοιώθηκαν ποτέ, αλλά συνεχίζουν να πιστεύουν στην πατρίδα της ψυχής τους.
«Η Ιστορία είναι σαν ένα πρωτόγονο τοτέμ, Πένι, ένα κούτσουρο σκαλισμένο, με ένα πρόσωπο στη μια μεριά κι ένα άλλο στην άλλη».
Μέσα από τις μαρτυρίες των Λεβαντίνων ο αναγνώστης καλείται να μάθει μια διαφορετική Ιστορία, για μια άλλη κοινωνική ομάδα που έζησε στη Σμύρνη και συσχετίστηκε κυρίως με τους Έλληνες και τους Αρμένιους. Βίωσε τον φόβο και την καταστροφή, αλλά είχε το προνόμιο να μην εκδιωχθεί από την πόλη που έζησε για ολόκληρες γενιές. Οι Λεβαντίνοι, αυτή τη στιγμή, αριθμούν περί τους 1500 και μαζί με τους Εβραίους αποτελούν μη μουσουλμανικό πληθυσμό. Οι ιστορίες-γέφυρες που μαθαίνει η ηρωίδα χτίζουν ακόμα περισσότερο τη γνώση της για τους προγόνους της, αλλά την κάνουν και κοινωνό μιας βαθύτερης αντίληψης για την Ιστορία και την αλήθεια.
Το βασικό θέμα είναι οι πολλές εκφάνσεις των πεπραγμένων σε μια ιστορική στιγμή, οι διαφορετικές εξηγήσεις ανάλογα με τη θέση και τη φύση που τη βιώνει το κάθε άτομο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, που εμπλέκονται πολλές πλευρές το δίκιο και το άδικο είναι αμφίρροπο και η αμφισημία του χρειάζεται γνώση και κατανόηση για να δοθεί ένα συμπέρασμα που να περιέχει λογική και να μην επηρεάζεται από το θυμικό.
Οι ήρωες της κάθε ιστορίας που εκτυλίσσεται, μέσα από τις μαρτυρίες όσων γνωρίζουν, έχουν μαγνητιστεί από την αύρα της Ανατολής και προσπαθούν να βρουν τη ρότα τους σε σχέση με την ευρωπαϊκή τους ταυτότητα. Μέσα από τις αφηγήσεις γνωρίζουμε προσωπικότητες πολυδιάστατες, αρκετές φορές χάνουν την ορθολογική τους υπόσταση και γίνονται έρμαια της μοίρας, της νοοτροπίας που απέχει από τον δυτικό τρόπο σκέψης, άλλοτε πάλι προσπαθούν να εξηγήσουν τα πάντα με την αντίληψη που επιτάσσει η ρίζα τους, αλλά πάντα δείχνουν να προσπαθούν να εξισορροπήσουν τις επιρροές τους.
Η κεντρική ηρωίδα, η Πηνελόπη, γίνεται αρκετές φορές ο αντίλογος, μιας και βρίσκεται στην πλευρά του αμυνόμενου, του θύματος της Καταστροφής. Μυημένη στην Ιστορία από την πλευρά του διωκόμενου, προσπαθεί να κατανοήσει και να γνωρίσει, αλλά δεν καταφέρνει να συγχωρήσει. Έτσι, ταυτίζεται με τον αναγνώστη και δίνει μια μάχη που δεν μπορεί να κριθεί. Η αλήθεια που διαπιστώνει μέσα από την περιήγησή της είναι δραματική, αποκαρδιωτική και τη συγκλονίζει.
«Η παλιά Σμύρνη είναι ένας θρύλος! Ολόκληρη είναι απτή όσο ένα όνειρο. Ανέγγιχτη, ένα, δύο, τρία…εκατό χρόνια. Δεν μπορεί να κάνει άλλα παιδιά. Κατακερματισμένη μόνο εξακολουθεί να υφίσταται, ως κολάζ από αφηγήσεις, φωτογραφίες, πληροφορίες και μαρτυρίες. Ανατριχιαστική, όπως λείψανα σε ένα εργαστήριο,, προς εξέταση κάτω από έναν μεγεθυντικό φακό.. Δεν σπαρταράει πια…».
Το Izmir που ανακαλύπτει η Πηνελόπη είναι μια μεγαλούπολη με στοιχισμένες πολυκατοικίες, μια πόλη που χτίστηκε από την αρχή πάνω στην καμένη και κατεστραμμένη Σμύρνη, ώστε να μη θυμίζει τίποτα από την παλιά της αίγλη. Η αναζήτηση των βημάτων των προγόνων της είναι μόνο οι εικόνες που έχει φτιάξει στο μυαλό της. Στην περιοχή που λέγεται τα «καμένα» ζει νοερά τις ανάσες και τα όνειρα, τον πόνο και τη συντριβή όσων χάθηκαν.
Είναι πολλές οι αφορμές για συζήτηση και προβληματισμό μέσα από το μυθιστόρημα αυτό. Για την αλήθεια της Ιστορίας, για τον τρόπο που ο καθένας διαχειρίζεται ό, τι έχει βιώσει, για τα κοινωνικοπολιτικά συστήματα του παρελθόντος και κατά πόσο συνεχίζουν να ισχύουν οι ίδιες προϋποθέσεις για να δημιουργηθούν και πάλι φρικιαστικά εγκλήματα, αλλά και για τα λάθη, σκόπιμα ή όχι που προκαλούν οι πολιτικές σκοπιμότητες και η δύναμη της εξουσίας. Αυτό που θα ανακαλύψει η Πηνελόπη έχει ζωή και παλμό που χτυπάει ακόμα στις καρδιές όσων ανακάλυψαν και απέκτησαν γνώση, σίγουρα, πάντως, δεν αποτελεί κάτι που έπαψε να υπάρχει…
Η Επιστροφή της Πηνελόπης είναι ένα μυθιστόρημα που ερευνά με ορθότητα και πλούσια επιχειρηματολογία όσα πραγματεύεται. Μέσα στις σελίδες του ο αναγνώστης συναντά μια πλουραλιστική συνθήκη, ώστε να είναι πιο αντικειμενική η γνώση και η γνώμη που θα αποκομίσει. Με μια δομή όμορφη, εξαιρετικά απλή, χωρίς να χάνει την αξία των μηνυμάτων της, με ευρηματικές παραπομπές σε στίχους από ραψωδίες της Οδύσσειας, που δίνουν μια πολιτισμική αίσθηση ανώτερη και ένα περιβάλλον που οδηγεί σε μονοπάτια περαιτέρω γνώσης και επεξήγησης, με ρεαλιστικούς διαλόγους και εξαιρετική γλώσσα, και μια ιστορία που θα κάνει πολλούς αναγνώστες να την αγαπήσουν και να αποτελέσει αφορμή για γόνιμο προβληματισμό.
Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ
About the Author
