ndex Librorum Prohibitorum
Τα βιβλία δεν ήταν πάντα όπως είναι σήμερα. Έχουν και αυτά σχέση με την εξέλιξη του ανθρώπου και των κοινωνιών που ζει. Μην πας πολύ μακριά. Σε χώρες τριτοκοσμικές ή υπαγόμενες σε ολιγαρχικά καθεστώτα ή ολοκληρωτικά, τα βιβλία και η ανάγνωσή τους θεωρείται προνόμιο λίγων. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε φορέας εξουσίας ελέγχει την ευκολία ή τη δυσκολία που μπορεί κάποιος να έχει πρόσβαση σε βιβλία. Είναι ο μοναδικός τρόπος να ελέγξει τη σκέψη ή ακόμα και να την αναστείλει ή και να την καταστείλει. Ένα ανθρώπινο σύνολο που δε διαβάζει είναι πολύ εύκολα διαχειρίσιμο, ακόμα πιο εύκολα μπορεί μια μικρή ομάδα να το φέρει στα μέτρα του.
Έως το 1450 περίπου, δηλαδή πριν ανακαλυφθεί η τυπογραφία, τα βιβλία ήταν προνόμιο λιγοστών ανθρώπων, που αυτομάτως σημαίνει και η παιδεία, η μόρφωση και η εγγράμματη μορφή συμπεριφοράς και αντίληψης. Βιβλία είχαν στην κατοχή τους μόνο πολύ πλούσιοι άνθρωποι, αλλά και τα μοναστήρια. Μετά την ανακάλυψη του Γουτεμβέργιου, τα βιβλία είχαν τη δυνατότητα να γίνουν ευρέως γνωστά και να έχουν πρόσβαση σε αυτά ένα μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας.
Επακόλουθο ήταν να εισαχθούν νέες συνθήκες, επικίνδυνες για την εξουσία: Η αμφισβήτηση και η διαδικασία της σκέψης.
Το Βατικανό καταφέρνει να δημιουργήσει μια επίλεκτη ομάδα ιερωμένων, η οποία ελέγχει και κρίνει ποια βιβλία ή συγγράμματα είναι «κατάλληλα» προς ανάγνωση. Έως το 1542, έχει καταφέρει να συλλέξει ό, τι θεωρεί επικίνδυνο για το δημόσιο καλό, όλα δηλαδή τα «αιρετικά» βιβλία. Το 1557, ο Πάπας Παύλος ο Δ’ δημιουργεί το Index Librorum Prohibitorum (Κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων), έναν μακρύ κατάλογο με βιβλία επικίνδυνα για τον λαό καθώς και για την πίστη του. Το παράρτημα του Βατικανού που ασχολιόταν με αυτά τα βιβλία, δεν είχε μόνο δύναμη στο να συλλέγει όσα εκείνο θεωρεί ακατάλληλα, αλλά είχε και το δικαίωμα να απαγορεύει ή να εγκρίνει ακόμα και τα έντυπα που επρόκειτο να γραφούν και να εκδοθούν.
Οι κατάλογοι αυτοί δημιουργούνται σε όλα τα βασίλεια του γνωστού κόσμου και φέρουν το στίγμα της ηθικής και της προστασίας των ανθρώπων από τις μιαρές και άσεμνες σκέψεις, από κάθε είδους βδελύγματα που αποπροσανατολίζουν από τον σωστό δρόμο της Εκκλησίας. Έτσι, μεθοδικά και ύπουλα, χάνεται ένα μεγάλος μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ο κατάλογος, σε γενικότερο πλαίσιο, είναι μακρύς. Στη Γαλλία, μέχρι και το 1789, τη χρονολογία της Γαλλικής Επανάστασης καίγονται και καταστρέφονται πάνω από 800 βιβλία και συγγράμματα, φυλακίζονται και εκτελούνται εκδότες. Τα έργα των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων επιδέχονται διορθώσεις και διαγραφές. Αφαιρούνται λήμματα που θεωρούνται παγανιστικά και αντίθετα με τα χριστιανικά ιδεώδη. Όλοι οι διανοούμενοι και όσοι εξέφρασαν τις σκέψεις και τις αντιλήψεις τους απαγορεύονται. Μεταξύ αυτών, ο Βολταίρος, ο Ρουσό, ο Τζον Λοκ, Ο Καντ, ο Σπινόζα. Ο κατάλογος του Βατικανού μακραίνει με το πέρασμα των χρόνων. Απαγορεύεται ο Ουγκό, ο Φλωμπέρ, ο Μπαλζάκ, ο Καζανόβα, ο Ζολά, η «καλύβα του Μπαρμπα-Θωμά».
Το Βατικανό απαγορεύει το 1954 και το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, «Ο τελευταίος πειρασμός». Είναι άξιο αναφοράς το γεγονός πως δεν απαγορεύτηκε ποτέ το βιβλίο του Αδόλφου Χίτλερ, «Ο Αγών μου»…
Στις 14 Ιουνίου του 1966 -κι όμως, τόσο αργά!- ο Πάπας Ιωάννης Παύλος ο Στ’ καταργεί το Index Librorum Prohibitorum. Υποστηρίζει πως δεν έχει καμία ισχύ στον σύγχρονο κόσμο η απαγόρευση κάποιων βιβλίων από τη θρησκεία.
Η Ιερά Εξέταση δεν έχει πια καμία δικαιοδοσία πάνω στη γνώση και στα μυαλά των ανθρώπων. Είναι αστείο, βέβαια, μαζί και τραγικό, μιας και, η αμέσως επόμενη δήλωση είναι:
«Αν και η επίσημη απαγόρευση καταργείται, ο Κατάλογος διατηρεί την ηθική του ισχύ, με την έννοια ότι δίδαξε στους Χριστιανούς να φυλάσσονται από τα γραπτά που διακινδυνεύουν την πίστη και το ήθος τους. Η επιτηδευμένη παραβίαση αυτού του καθήκοντος είναι αμαρτία, ακόμα και αν δεν επιφέρει εκκλησιαστική τιμωρία».
Δεν είναι θέμα απόφασης, εν ολίγοις, αλλά αντίληψης!
Ακόμα και σήμερα, η αίτηση για κάποιο από τα απαγορευμένα βιβλία -ποιος ξέρει πόσα μπορεί να είναι- γίνεται με πολύ αυστηρά κριτήρια και ο τρόπος για να φτάσει κανείς σε κάποια πηγή είναι μόνο μέσω ηλεκτρονικού μηνύματος -αβέβαιης αυθεντικότητας. Η βιβλιοθήκη του Βατικανού ανήκει στον Πάπα και όταν εκείνος πεθάνει ή για κάποιον λόγο χάσει το αξίωμά του, κληρονομείται από τον επόμενο.
Η γνώση και η σκέψη δεν ήταν ποτέ φίλες με την εξουσία, όποιας μορφής. Ο Πολιτισμός θα θεωρείται πάντα «ένα κακό παιδί» και οι φορείς του, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, θα κρίνονται σύμφωνα με συγκεκριμένα κριτήρια ηθικής και ορθότητας. Αν και σήμερα οι απαγορεύσεις δεν έχουν ισχύ με τον τρόπο που κάποτε διαμόρφωσαν την κρίση και τη σκέψη των ανθρώπων, το κακό και το καλό θα έχει πάντα στεγανά που κανείς δε θα μπορεί να τα διαπεράσει, αφού οι μαύροι και σκοτεινοί αιώνες της ανελευθερίας του λόγου έχουν αφήσει συνειδησιακά κατάλοιπα. Σκέψου πως, μόλις το 1992, αποκαταστάθηκε η μνήμη του Γαλιλαίου!
«Ad tuum, Domine, tribual appelo». «Στο δικαστήριό σας, κύριε, κάνω έφεση».
Αυτό ήταν το περιεχόμενο της επιστολής που έστειλε ο Καζαντζάκης σχετικά με τον Τελευταίο Πειρασμό, που ακόμα θεωρείται αιρετικό και αντιχριστιανικό από ένα μεγάλο μέρος του κοινωνικού συνόλου, έστω κι αν δεν έχει ποτέ διαβαστεί από τους περισσότερους των επικριτών του.
Ευτυχώς, σήμερα, είναι στη δική μας επιλογή για το αν θέλουμε η γνώση και η κριτική σκέψη να συμβαδίζει με τις πράξεις μας και είμαστε απόλυτα υπεύθυνοι για την πορεία που θα έχει η ζωή μας. Αν θα γίνουμε μικρά λιθάρια μιας ελεύθερης κοινωνίας ή συνέταιροι στην εξαφάνισή μας.
About the Author
