Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που ξεκίνησα να διαβάζω ιστορικά μυθιστορήματα. Είχαν για μένα μια γοητεία, μιας και πάντα τα θεωρούσα το πιο δύσκολο είδος. Πώς κατάφερνε ένας συγγραφέας να στήσει μια ολόκληρη φανταστική ιστορία μέσα από ένα αληθινό γεγονός και να την εναρμονίσει με τόση μαεστρία; Αυτό δε σημαίνει βέβαια πως δε διάβαζα και άλλα είδη μυθιστορημάτων, αλλά πάντα με προκαλούσαν αυτά που έκρυβαν αλήθεια από περασμένα χρόνια. Τέλος πάντων, κάποια στιγμή, ήρθε στη ζωή μου ο Μίκα Βαλτάρι. Μετά το πρώτο μυθιστόρημα που διάβασα, έψαχνα με μανία να βρω όσα είχε γράψει και είχαν μεταφραστεί στα ελληνικά. Δε με απογοήτευσε ποτέ -η αλήθεια είναι πως κανέναν πιστεύω δεν μπορεί να απογοητεύσει ο Βάλταρι- ακόμα και σήμερα, αν και πολλά χρόνια μετά, θυμάμαι τις σπουδαίες ιστορίες του Φινλανδού συγγραφέα. Θέλω να σου τον συστήσω, γι’ αυτό θα σου γράψω για ένα από τα αγαπημένα μου βιβλία του.
Το σημερινό βιβλίο είναι από τις εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ και στην πρώτη σελίδα έχει ημερομηνία 14/2/1991. Οι σελίδες του κρατιούνται με το ζόρι στον κορμό του βιβλίου -κάποιες έχουν ξεκολλήσει κιόλας- φαντάζομαι καταλαβαίνει πως το έχω διαβάσει και δεύτερη φορά, αν και δεν το συνηθίζω. Θα σου γράψω λίγες λέξεις για την υπόθεση.
Ο Μιχαήλ, κουρασμένος από τις μάχες και τα πολιτικά παιχνίδια της Ευρώπης του 16ου αιώνα, αποφασίζει με τη γυναίκα του, τη Τζούλια, και τον αδελφό του, να ταξιδέψουν από την παγωμένη χώρα τους στους Άγιους Τόπους, για να λυτρωθούν και να βρουν ηρεμία από τα πονηρά πολιτικά παιχνίδια και τον μάταιο κόσμο της δολιότητας και του αίματος. Στο ταξίδι τους με το πλοίο προς τη Βενετία, πιάνονται από τα πειρατικά ασκέρια του Χουριεντίν και καταλήγουν σκλάβοι, η γυναίκα του, στο χαρέμι με ηγέτιδα τη Χιουρέμ, ο ίδιος σκλάβος του Ιμπραήμ πασά. Αναγκάζεται να ασπαστεί το κοράνι και αλλάζει όνομα, λόγω της ιδιότητάς του -γιατρός- μετονομάζεται σε Ελ Χακίμ. Το ταξίδι της ζωής του, από την Κωνσταντινούπολη, στη Βιέννη, και σε όσα άλλα μέρη εξαναγκαζόταν ως σκλάβος να ακολουθεί, υπό τις διαταγές του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή, τον έκαναν να αποκομίσει εμπειρίες και γνώση. Έτσι, στα ύστερα χρόνια του, δερβίσης σε τάγμα στο Κάιρο, εξιστορεί όλα όσα έζησε και βίωσε στη ζωή του. Το μυθιστόρημα για το οποίο σου γράφω λέγεται Ο Περιπλανώμενος.
Ο Μίκα Βάλταρι είναι ένα λαμπρό παράδειγμα λογοτέχνη που κατέχει τον τρόπο και τη σωστή τοποθέτηση ενός ιστορικού μυθιστορήματος, κατά τη γνώμη μου. Έχει ασχοληθεί με την Ιστορία της Ανατολής κατά κύριο λόγο, και αποτελεί έναν παρατηρητή με βαθιά γνώση του αντικειμένου του, χωρίς να εμπλέκεται υποσυνείδητα ή άμεσα με την Ιστορία, τα ήθη και τον Πολιτισμό του. Είναι ένας λάτρης της θεματολογίας που ασχολείται, και έχει μελετήσει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα τον βοηθήσουν να δημιουργήσει την ιστορία του, από μια οπτική γωνία αποστασιοποιημένη, αλλά πάντα στοχευμένη και με ισχυρά επιχειρήματα κατανόησης των γραφόμενών του.
Στον Περιπλανώμενο, ο Ελ Χακίμ -Μιχαήλ το χριστιανικό του όνομα- καταγράφει σημαντικά γεγονότα μέσα από τα μάτια ενός σκλάβου και παραθέτει τα δικά του συμπεράσματα σε σχέση με όσα συμβαίνουν την εποχή 1520-1526, αλλά και από τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές, με αποτέλεσμα η ιστορία του να είναι μια ελεγεία για την ειρήνη και την κοινή συμπόρευση των λαών. Απαξιώνει τη δύναμη της εξουσίας, αφού τη θεωρεί φθαρτή και εφήμερη και αποδεικνύει με την εξομολόγησή του πως η σκλαβιά της ψυχής είναι αποτέλεσμα της ανηθικότητας και του εξαναγκασμού υπεροχής όσων βρίσκονται στην εξουσία. Ο πρώην χριστιανός και νυν μουσουλμάνος, περιπλανώμενος του Βαλτάρι, ζει τη ζωή του σαν μια μοναδική περιπέτεια, τη μεταχειρίζεται σαν ό,τι είναι και όπως έρχεται, με τα σκαμπανεβάσματα της, ζωντανή και ενδιαφέρουσα ως το μεδούλι, ψάχνει όμως ασταμάτητα απαντήσεις, αντιστέκεται όπως μπορεί στον οποιοδήποτε θρησκευτικό φανατισμό και φιλοσοφώντας επιβιώνει με στόχο να μην αδικεί κανέναν μα ούτε και τον εαυτό του.
Η γραφή του Μίκα Βαάταρι έχει χαρακτηριστικά μιας καλοδουλεμένης ιστορικής μυθιστοριογραφίας. Δεν πλατειάζει, δε μεροληπτεί, δεν ανοίγει άσκοπα την περιγραφή του, θίγει με αντικειμενικότητα τις ιστορικές του παρεμβάσεις και κρατάει ίσες αποστάσεις απέναντι στον μύθο και την ιστορία, έτσι ώστε το βιβλίο του να μπορεί να διαβαστεί με την ίδια ευχαρίστηση είτε από έναν αναγνώστη που ψάχνει ένα αξιόπιστο ιστορικό πεπραγμένο είτε από κάποιον που αρέσκεται σε μια φανταστική ιστορία που θα τον κάνει να προβληματιστεί για ανθρώπινα ιδεώδη και απολαυστικές περιγραφές. Οι προσέγγιση των ηρώων, ακόμα και αν είναι πραγματικά πρόσωπα είναι ανθρώπινη, και ο Χακίμ θα μπορούσε να είναι οποιοσδήποτε από τους αναγνώστες που τον διαβάζουν που καλούνται να ανταπεξέλθουν απέναντι σε μια προσωπικότητα που έχει υπάρξει και αυτό προκαλεί μια αυθόρμητη ταύτιση και ζωντάνια στη σχέση που αναπτύσσει ο αναγνώστης με τους ήρωες του βιβλίου. Ο Περιπλανώμενος είναι ένα μυθιστόρημα στο οποίο ο Βαλτάρι καταφέρνει κάτι αξιοθαύμαστο: Προκαλεί τον αναγνώστη να κατανοήσει τόσο καλά τις ιστορικές στιγμές που αναφέρεται, μέσα από τους αληθινούς και φανταστικούς του ήρωες, ώστε να δημιουργήσει μια επικοινωνία και αλληλεπίδραση που έχει τα βασικά στοιχεία της κριτικής ματιάς. Κατανοείς, νιώθεις και συμπάσχεις· άρα εμπεδώνεις.
Απόσπασμα σελ. 504
«Κύτταξε πώς περνώ την ώρα μου μες στη μοναξιά μου. Διαβάζω! Παίζω τις λέξεις κομπολόι! Η φρόνηση όλη, όλων των χωρών και όλων των εποχών βρίσκονται στα επιχρυσωμένα ράφια της βιβλιοθήκης μου. Και διαβάζω, αφήνοντας τις λέξεις να τρέχουν μπρος στα μάτια μου. Τις μοναχικές βραδιές, μπορώ να ακούσω, σύμφωνα με τη διάθεσή μου, τον λόγο όλων των σοφών, διάσημοι στρατηγοί, ένδοξοι ηγεμόνες , δεξιοτέχνες αρχιτέκτονες, εμπνευσμένοι ποιητές όπως και άγιο, που με τον τρόπο τους αναδείχθηκαν εξίσου ικανοί και εμπνευσμένοι όπως οι ποιητές. Βλέπεις, όλη η σοφία βρίσκεται στα χέρια μου. Όμως, πώς να την εκμεταλλευτώ τώρα; Εγώ, ο πανευτυχής Ιμπραήμ; Έχω ανοίξει τα μάτια μου κι έχω ξεπεράσει τις προκαταλήψεις των ανθρώπων. Λοιπόν, αυτή η σοφία -άκουσε τι λέω, Μικαέλ- αυτή η σοφία δεν είναι άλλο από ταιριασμένες λέξεις με χάρη. Η μία με την άλλη! Διαλεγμένες με γούστο βέβαια, μα μόνο λέξεις! Ένα κομπολόι από λέξεις και τίποτα παραπάνω! Εγώ, ο Ιμπραήμ, μόνος από όλους τους άνδρες, έχω στην ιδιοχτησία την προσωπική σφραγίδα του άρχοντα του κόσμου. Και τι την κάνω, Μικαέλ Ελ Χακίμ; Βλέπεις! Μέσα στο μοναχικό μου υπνοδωμάτιο, διαβάζω λέξεις με χάρη ταιριασμένες τη μία με την άλλη».
About the Author
