Μαστοιχειώ, το δάκρυ του σκίνου, Αργυρώ Μαργαρίτη 

Ποια Μούσα στοιχειωμένη εμπνέει το χέρι και το μυαλό της Αργυρώς Μαργαρίτη κάθε φορά που μας χαρίζει μια ιστορία της; 

Βάζει μπρος την ηλακάτη και γνέφει παραμύθια, -μα μήπως είναι αλήθειες, εικόνες, ζωές και άνθρωποι που ήθελαν να τους γνωρίζουμε;. Με νήματα, λέξεις-κλωστές πολύτιμες, βγαλμένες από παλιά και άγνωστα κιτάπια. Γνέφει υφάδια στολίδια. 

Και τώρα, καμώνει μια πάντα ολομέταξη, πάνω σε έναν τοίχο παλιό, αρμολογημένο με πέτρες άχρονες. Ραγίζουν οι αρμοί, το μετάξι λικνίζεται, ζωντανεύουν οι παραστάσεις στο κρουστό πανί και ξεκινάει ένα ταξίδι μαγικό.  

Πίνεις κρασί αρούσιο, μαύρο, μυρωδάτο χιώτικο, γλυκό και στυφό, όπως οι ζωές των ηρώων. Τα μάτια δακρύζουν όταν στάζουν μικρές πιτσιλιές από τα χιώτικα κιτρολέμονα. Από  τα φελιά των ευωδιαστών μανταρινιών, καρποί κρεμασμένοι σε δέντρα  αρχοντικά,  φημισμένα, ριζωμένα σε χώματα ευλογημένα. Και η μαστίχα· το δάκρυ του σκίνου, μπλέκεται στις ιστορίες των ανθρώπων, χαράζει τις μοίρες τους, εξαργυρώνει τα λάθη τους, μεταλαμβάνει τα πάθη τους, γίνεται η ζωή και ο θάνατός τους. 

Η Χίος,  στα τέλη του 18^ου αιώνα, είναι ένα νησί ευνοούμενο,  σε σχέση με τη μέχρι τότε χαρτογραφημένη  Ελλάδα που στενάζει υπό την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Η Χίος καλλιεργεί μαστίχα,  πολύτιμο και μοναδικό προϊόν. Η μεγαλύτερη ποσότητα καταλήγει στα χέρια του εκάστοτε σουλτάνου. Το φιρμάνι που εκδίδεται από την Πύλη δίνει προνόμια στους Χιώτες, αναπτύσσουν το εμπόριο, τη ναυσιπλοΐα, καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις, στο κοινωνικό γίγνεσθαι του τόπου, είναι  άρχοντες,  καραβοκύρηδες, κατέχουν δύναμη. Μαζί με όσους Γενουάτες παρέμειναν στο νησί, μετά από τη δύο αιώνων κατοχή,  διαμορφώνουν  ένα κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο στο νησί, ήθη και παραδόσεις,  έναν τρόπο ζωής που απέχει από την τραγική συνθήκη που βιώνει ο υπόδουλος Έλληνας. Μέσα σε αυτόν τον διαμορφωμένο κόσμο γεννιέται η ιστορία της Αργυρώς Μαργαρίτη. 

Είναι αλήθεια πως, όποιος διαβάσει τη Μαστoiχειώ,  είναι αδύνατον να μη θελήσει να γράψει,  να δείξει την ένταση των συναισθημάτων που προκαλεί η ιστορία της. Η γνώμη μου είναι πως οι αναγνώστες που θα διαβάσουν ετούτο το μυθιστόρημα,  θα πρέπει να «συνυπογράψουν», να συμφωνήσουν νοερά πως δε θα παραβούν έναν όρο: Δε θα αποκαλύψουν τους ήρωες.  Δε θα προδώσουν τις ζωές τους. Γιατί,  όσο διαβάζει κάποιος τη Μαστοιχειώ η αύρα και η παλίμψηστη υπόστασή της φανερώνεται ξεχωριστά σε κάθε αναγνώστη.  

Η Μαστοιχειώ είναι η μοίρα του κάθε ήρωα της ιστορίας. Ανασαίνει μέσα από τον έρωτα της Λουκίας για τον Αυγουστή Λαμπρινό. Αντικατοπτρίζεται στην απόλυτη θηλυκότητα αυτής της γυναίκας, την κάνει να πονάει όταν χαράζονται τα σκίνα για να «δακρύσουν», Της δίνει μορφή τραγική, τη μετατρέπει σε Μαινάδα ή την υποτάσσει στη σιωπή. Την ορίζει ως την απόλυτη θηλυκή ύπαρξη. Πλέκει έναν ιστό αδιάρρηκτο μεταξύ των γυναικών της ιστορίας.  Η Βαλεντίνη,  η Ερεφύλλη,  η Αγγέλα,  και η μαγική Φλουρού…εκείνο το ακατέργαστο,  πολύτιμο μαστιχένιο πετράδι  «συναντιούνται» στη δίνη ενός κύκλου.   

Η καθεμιά εκπροσωπεί μια διαφορετική κοινωνική και ηθική θεώρηση. Στον παλιό καιρό που η γυναίκα αποτελεί μια μηδαμινή μονάδα σε έναν σκληρά ανδροκρατούμενο κόσμο,  εκείνες κάνουν αισθητή την παρουσία τους, προκαλούν τη μοίρα,  καθορίζουν την πορεία της ιστορίας. Με τη σιωπή, με τη βαθιά γνώση, με μυστικά ανείπωτα, άλλοτε θυσιάζονται,  άλλοτε παραδϊνονται, παραδέρνουν, ζουν κάθε στιγμή τους με όλη τους τη ύπαρξή.  

Και οι άντρες…γοητευτικοί, δυνατοί, έτοιμοι για τις μεγαλύτερες πράξεις ανδρείας, γεμάτοι πλούτο, αίγλη, κρατούν τον κόσμο στα χέρια τους, πάνω σε συμφωνίες  ορθώνουν ανάστημα. Φιλήδονοι και έρμαια ανυποψίαστα, η Μαστοιχειώ στις φλέβες τους, δοσμένοι σε κορμιά γυναικεία που ευωδιάζουν σκίνο, ανταριασμένοι μέσα στο μετάξι, ενώνονται μέσα σε κουκούλια ηδονής, μέχρι να καούν από τον πόθο. Και άλλοι,  με μυστικά ανείπωτα,  ιστορίες κρυφές κι ανομολόγητες.  Η αντρική τιμή στο ζύγι της αξιοπρέπειας του σωστού και του ηθικού.  Άλλοτε με φόβο και αγόγγυστη καρτερία,  άλλοτε με τη συντριβή να κατευνάζει την οργή τους. Ο καθένας από αυτούς μια ιστορία αυτούσια, μα όλες μαζί δεμένες με τόση δεξιοτεχνία ώστε κάνεις να μην περισσεύει, όλοι πρωταγωνιστές, καμωμένοι από πεύκο,  με ρίζες αιώνων στο χιώτικο χώμα, από αλάτι αψύ,  από θάλασσα άγρια,  γαληνεμένη,  «μηλιγάνα». 

Οι Λαμπρινοί κρατούν το νησί στα χέρια τους,  έμποροι κατακτητές στα πέρατα της γης,  ταγμένοι στον έρωτα,  της θάλασσας και της γυναίκας. Ο Αυγουστής, ο Ρήγας,  ο Στεφανής,  τόσο ανόμοιοι και τόσο δεμένοι, ταγοί του ήθους,  του χρέους. Τα μυστικά τους, διάσπαρτα στον βίο τους, σμιλεύουν τον χαρακτήρα και τα συναισθήματά τους. Ο Ταγιάρ, ανήλεος,  σκληρός,  αδυνατεί να κατανοήσει τις ανθρώπινες αδυναμίες,  δυνάστης, χωρίς αισθήματα, χωρίς συνείδηση. Ο Χαλούκ, με ανείπωτες ευαισθησίες, αιχμάλωτος σε άνομες πράξεις και αισθήματα,  αιχμάλωτος της οικογένειάς του, θέλει να εκδικηθεί και να ελευθερωθεί.  

Πόσο αγαπάει η Αργυρώ Μαργαρίτη τους ήρωές της; Τους δημιουργεί μέσα από τις πράξεις,  τα λόγια,  τις σκέψεις και τις επιθυμίες τους. Στην πραγματικότητα τους εξομολογεί. Πρώτα τους παρουσιάζει στον αναγνώστη, με φωτογραφική λεπτομέρεια κι ύστερα τους αποδομεί μέχρι την τελευταία ρανίδα της ψυχής τους. Τα πρόσωπα στη Μαστοιχειώ υπηρετούν τα βασικά ανθρώπινα συναισθήματα με αμεσότητα κι ενάργεια.  Ο φόβος,  η χαρά,  ο θυμός, η θλίψη, η απέχθεια κι η έκπληξη βρίσκουν ανταπόκριση στον αναγνώστη κι έτσι δημιουργείται μια μαγική σύνδεση μεταξύ τους.  

«Ένα σκουλήκι ψόφιο,  

Να το πατήσω δεν μπορώ  

Να φύγω δε μ’ αφήνει » 

Ένας αμανές παλιός, μια χούφτα λόγια με λυγμό δίνει ορισμό στις ζωές των ηρώων. Καμωμένοι όλοι από υλικά ατόφια, πείσμα, αντρειοσύνη, αγάπη, πάθος κι έρωτα. Το κοινό τους σημείο ένα σκοινί, μια αλυσίδα· τους δένει. Ο καθένας αντιμέτωπος των πράξεων του, αδυνατεί να ελευθερωθεί από τα δεσμά του. Λυτρώνεται μέσα από την τιμωρία στην οποία αυθυποβάλλεται. 

«Δεν καταλαβαίνουν τον φόβο του παλουκοδέτη. Δεν είδαν ποτέ το σχοινί που έσφιγγε το χέρι και το πόδι… 

Δεν ξέρουν ούτε θα μαρτυρήσουν ποτέ πως δε δοκίμασε να το τραβήξει από τον φόβο μήπως και ελευθερωθεί.» 

Η Αργυρώ Μαργαρίτη έχει δημιουργήσει μια αριστουργηματική ιστορία με πολλές πτυχές, και αναφορές πολύπλευρες. Το πολυσήμαντο κομμάτι των ανθρώπινων χαρακτήρων και συμπεριφορών έχει να προσφέρει στον αναγνώστη προβληματισμό και σκέψη για τις αποφάσεις, τις επιθυμίες και τις αντιδράσεις των αριστουργηματικά δοσμένων ηρώων. 

Μα εκπληκτικό είναι και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζωντάνεψε τους χαρακτήρες της. Ένα λεξιλόγιο τόσο εναρμονισμένο με την εποχή, τον τόπο, τον χρόνο που διαδραματίζονται τα γεγονότα. Απόδειξη πως κανένα κείμενο δεν μπορεί να ζωντανέψει αν δεν έχει άμεση επαφή ο λόγος με τους ήρωες του.  Η Χίος ανασαίνει,  ανασταίνεται, ζωντανεύει στα μάτια του αναγνώστη με στοιχεία πολιτιστικά, λεπτομερείς περιγραφές του τρόπου ζωής και διαβίωσης ανθρώπων από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις που συμβιώνουν και αλληλεπιδρούν. Ρούχα, γεύσεις,  αρώματα, στίχοι κοτσάκια δημώδη που «κεντούν» τις πράξεις και τις προθέσεις, τα συναισθήματα και τα πάθη. Η Χίος φαντάζει σαν παλιά γκραβούρα. Βίγλες, ιστορικά απομεινάρια άλλων εποχών, κάστρα που «καρδιοχτυπούν» στα βήματα των απόγονων, όσων έζησαν άλλες ιστορίες, άλλες χαρές, άλλους πόνους. Το νησί της Μαστοιχειώς φανερώνεται σαν ένας άλλος Μυστράς, εκείνος ο αρχοντικός, ο επιβλητικός του Αιγαίου.Η μελέτη για τη ναυσιπλοΐα, την αρχή της μετάβασης από τα ιστιοφόρα στον ατμό, τον τρόπο που αντιμετώπισαν τη νέα σκέψη και την εξέλιξη στα καινούρια δεδομένα οι άνθρωποι της εποχής εκείνης. Το μετάξι, η σημαντική εμπορική δύναμη του νησιού, εκτός από τη μαστίχα. Τα κουκούλια και η επεξεργασία τους, ο κύκλος της ζωής μέσα από τους μεταξοσκώληκες -και οι ήρωες στα κουκούλια του πάθους, της επιθυμίας, του έρωτα, της ηδονής. 

Στο μυθιστορηματικό κομμάτι στη Μαστιχειώ επεμβαίνει με σοφία και έμπειρη δεξιοτεχνία η συγγραφέας στην Ιστορία της Χίου και όσα διετέλεσαν προκειμένου να επαναστατήσουν οι Χιώτες εναντίον του τουρκικού ζυγού.  Η Καταστροφή της Χίου, το 1822, παίρνει σάρκα και οστά στο τέλος της ιστορίας με τρόπο γλαφυρό, με κορύφωση της αγωνίας για το τέλος των ηρώων, με περιγραφές ζωντανές, γεμάτες τραγικότητα, με ρεαλιστικές εικόνες που σμίγουν με τη φαντασία δίνοντας ένα αποτέλεσμα μαγικό. 

Η Μαστοιχειώ, το δάκρυ του σκίνου, είναι η τελευταία απόδειξη από τα χέρια της Αργυρώς Μαργαρίτη για τον ορισμό ενός πραγματικού και απόλυτα εμπεριστατωμένου ιστορικού μυθιστορήματος. Είναι βέβαιο πως η Μαστοιχειώ θα «χαμογελά» αυτάρεσκα κάθε φορά που κάποιος θα ξεφυλλίζει την ιστορία της μικρής «αγελούδας» της Χίου… 

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ

About The Author